ଶିଵପୁରାଣମ୍

ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲସ୍ଵରୂପଵାନ୍ ହେତୁର୍ନେତାଧିପସ୍ତେଷାଂ ଧାତା ଚୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ

ଏହିପରି, ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳ ରୂପ ଯାହାରେ ଅଛି, ସେ ତାଙ୍କର କାରଣ, ଶାସକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ।

ଵିରାଡ୍ଢିରଣ୍ଯଗର୍ଭାତ୍ମା କୈଶ୍ଚିଦୀଶୋ ନିଗଦ୍ଯତେ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଲୋକାନାଂ ହେତୁର୍ଵିଶ୍ଵାତ୍ମକୋ ଵିରାଟ୍

କେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ଓ ବିରାଟ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା।

ଅଂତର୍ଯାମୀ ପରଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ କଵିଭିଶ୍ଶିଵଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୈଜସଵିଶ୍ଵାତ୍ମେତ୍ଯପରେ ସଂପ୍ରଚକ୍ଷତେ

କବିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ ଓ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତୁରୀଯମପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସୌମ୍ଯମେଵ ପରେ ଵିଦୁଃ ମାତା ମାନଂ ଚ ମେଯଂ ଚ ମତିଂ ଚାହୁରଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସୋମ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଆଉ କେହି ମାଆ, ମାପ, ମାପିତ ବସ୍ତୁ ଓ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କହନ୍ତି।

କର୍ତା କ୍ରିଯା ଚ କାର୍ଯଂ ଚ କରଣଂ କାରଣଂ ପରେ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାତ୍ମେତ୍ଯପରେ ସଂପ୍ରଚକ୍ଷତେ

କେହି କହନ୍ତି ସେ କର୍ତ୍ତା, କ୍ରିୟା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଉପକରଣ ଓ କାରଣ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତୁରୀଯମପରେ ପ୍ରାହୁସ୍ତୁର୍ଯାତୀତମିତୀତରେ ତମାହୁର୍ଵିଗୁଣଂ କେଚିଦ୍ଗୁଣଵନ୍ତଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ; କେହି କହନ୍ତି ସେ ଗୁଣହୀନ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗୁଣମୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

କେଚିତ୍ସଂସାରିଣଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତମସଂସାରିଣଂ ପରେ ସ୍ଵତଂତ୍ରମପରେ ପ୍ରାହୁରସ୍ଵତଂତ୍ରଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି କହନ୍ତି ସେ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ସଂସାରରେ ନୁହଁନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱାଧୀନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଘୋରମିତ୍ଯପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସୌମ୍ଯମେଵ ପରେ ଵିଦୁଃ ରାଗଵଂତଂ ପରେ ପ୍ରାହୁର୍ଵୀତରାଗଂ ତଥା ପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସୋମ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; କେହି ରାଗୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାଗରହିତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ନିଷ୍କ୍ରିଯଂ ଚ ପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସକ୍ରିଯଂ ଚେତରେ ଜନାଃ ନିରିଂଦ୍ରିଯଂ ପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସେଂଦ୍ରିଯଂ ଚ ତଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସକ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଥିବା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଧ୍ରୁଵମିତ୍ଯପରେ ପ୍ରାହୁସ୍ତମଧ୍ରୁଵାମିତୀରତେ ଅରୂପଂ କେଚିଦାହୁର୍ଵୈ ରୂପଵଂତଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଅଚଳ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅଚଳ ନୁହଁନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ରୂପହୀନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ରୂପବାନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଅଦୃଶ୍ଯମପରେ ପ୍ରାହୁର୍ଦୃଶ୍ଯମିତ୍ଯପରେ ଵିଦୁଃ ଵାଚ୍ଯମିତ୍ଯପରେ ପ୍ରାହୁରଵାଚ୍ଯମିତି ଚାପରେ ଶବ୍ଦାତ୍ମକଂ ପରେ ପ୍ରାହୁଶ୍ଶବ୍ଦାତୀତମଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; କେହି ବ୍ୟକ୍ତ କରିପାରିବା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ଶବ୍ଦରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଶବ୍ଦରୁ ଉପରେ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

କେଚିଚ୍ଚିନ୍ତାମଯଂ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚିନ୍ତଯା ରହିତଂ ପରେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମକଂ ପରେ ପ୍ରାହୁର୍ଵିଜ୍ଞାନମିତି ଚାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

କେଚିଚ୍ଜ୍ଞେଯମିତି ପ୍ରାହୁରଜ୍ଞେଯମିତି କେଚନ ପରମେକେ ତମେଵାହୁରପରଂ ଚ ତଥା ପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅଜଣା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ପରମ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଏଵଂ ଵିକଲ୍ପ୍ଯମାନଂ ତୁ ଯାଥାତ୍ମ୍ଯଂ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ନାଧ୍ଯଵସ୍ଯଂତି ମୁନଯୋ ନାନାପ୍ରତ୍ଯଯକାରଣାତ୍

ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହାଁନ୍ତି।

ଯେ ପୁନସ୍ସର୍ଵଭାଵେନ ପ୍ରପନ୍ନାଃ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ ତେ ହି ଜାନଂତ୍ଯଯତ୍ନେନ ଶିଵଂ ପରମକାରଣମ୍

କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସହଜରେ ଶିବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ତାଵଦ୍ଦୁଃଖେ ଵର୍ତତେ ବଦ୍ଧପାଶଃ ସଂସାରେ ଽସ୍ମିଞ୍ଚକ୍ରନେମିକ୍ରମେଣ

ଏହି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧନରେ ପଡିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ଦୁଃଖରେ ରହେ, ଚକ୍ରର ନେମି ଘୁରାଏ ପରି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଥାଏ।

ତଦାଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁଣ୍ଯପାପେ ଵିଧୂଯ ନିରଂଜନଃ ପରମମୁପୈତି ସାମ୍ଯମ୍

ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ନିଜର ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପକୁ ଛାଡିଦିଏ, ସେ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ନଶିଵସ୍ଯାଣଵୋ ବଂଧଃ କାର୍ଯୋ ମାଯେଯ ଏଵ ଵା ପ୍ରାକୃତୋ ଵାଥ ବୋଦ୍ଧା ଵା ହ୍ଯହଂକାରାତ୍ମକସ୍ତଥା

ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ, ଏହି ଅଣୁ ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ କେବଳ ମାୟା, ପ୍ରକୃତି, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ନୈଵାସ୍ଯ ମାନସୋ ବଂଧୋ ନ ଚୈତ୍ତୋ ନେଂଦ୍ରିଯାତ୍ମକଃ ନ ଚ ତନ୍ମାତ୍ରବଂଧୋ ଽପି ଭୂତବଂଧୋ ନ କଶ୍ଚନ

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ମନସିକ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଚେତନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।

ନ ଚ କାଲଃ କଲା ଚୈଵ ନ ଵିଦ୍ଯା ନିଯତିସ୍ତଥା ନ ରାଗୋ ନ ଚ ଵିଦ୍ଵେଷଃ ଶଂଭୋରମିତତେଜସଃ

କାଳ, କାଳର ଭାଗ, ଜ୍ଞାନ, ନିୟତି, ରାଗ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷ—ଏହା କିଛି ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ଶିବଙ୍କୁ ବନ୍ଧି ରଖିପାରେ ନାହିଁ।

ନ ଚାସ୍ତ୍ଯଭିନିଵେଶୋ ଽସ୍ଯ କୁଶଲା ଽକୁଶଲାନ୍ଯପି କର୍ମାଣି ତଦ୍ଵିପାକଶ୍ଚ ସୁଖଦୁଃଖେ ଚ ତତ୍ଫଲେ

ତାଙ୍କର କୌଣସି ଆସକ୍ତି ନାହିଁ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ଫଳ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ—ଏହା କିଛି ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧିପାରେ ନାହିଁ।

ଆଶଯୈର୍ନାପି ସଂବନ୍ଧଃ ସଂସ୍କାରୈଃ କର୍ମଣାମପି ଭୋଗୈଶ୍ଚ ଭୋଗସଂସ୍କାରୈଃ କାଲତ୍ରିତଯଗୋଚରୈଃ

ତାଙ୍କର ଆଶୟ, କାର୍ଯ୍ୟର ସଂସ୍କାର, ଭୋଗ କିମ୍ବା ତାହାର ସଂସ୍କାର, ତିନି କାଳର କିଛି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ କୌଣସି ସମ୍ପର୍କ ନାହିଁ।

ନ ତସ୍ଯ କାରଣଂ କର୍ତା ନାଦିରଂତସ୍ତଥାଂତରମ୍ ନ କର୍ମ କରଣଂ ଵାପି ନାକାର୍ଯଂ କାର୍ଯମେଵ ଚ

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାରଣ, କର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭ, ଶେଷ, ମଧ୍ୟଭାଗ ନାହିଁ; କାର୍ଯ୍ୟ, ଉପକରଣ, କାରଣ କିମ୍ବା ଫଳ କିଛି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନାହିଁ।

ନାସ୍ଯ ବଂଧୁରବଂଧୁର୍ଵା ନିଯଂତା ପ୍ରେରକୋ ଽପି ଵା ନ ପତିର୍ନ ଗୁରୁସ୍ତ୍ରାତା ନାଧିକୋ ନ ସମସ୍ତଥା

ତାଙ୍କର କୌଣସି ବନ୍ଧୁ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁ, ନିୟନ୍ତା କିମ୍ବା ପ୍ରେରକ, ପତି, ଗୁରୁ, ରକ୍ଷକ, ଉପରି କିମ୍ବା ସମାନ କୌଣସି ନାହିଁ।

ନ ଜନ୍ମମରଣେ ତସ୍ଯ ନ କାଂକ୍ଷିତମକାଂକ୍ଷିତମ୍ ନ ଵିଧିର୍ନ ନିଷେଧଶ୍ଚ ନ ମୁକ୍ତିର୍ନ ଚ ବନ୍ଧନମ୍

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ, ଚାହିଦା କିମ୍ବା ଅଚାହିଦା ନାହିଁ; ବିଧି କିମ୍ବା ନିଷେଧ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ କିଛି ନାହିଁ।

ନାସ୍ତି ଯଦ୍ଯଦକଲ୍ଯାଣଂ ତତ୍ତଦସ୍ଯ କଦାଚନ କଲ୍ଯାଣଂ ସକଲଂ ଚାସ୍ତି ପରମାତ୍ମା ଶିଵୋ ଯତଃ

ଯାହା କିଛି ଅଶୁଭ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶୁଭ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, କାରଣ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ଆତ୍ମା।

ସ ଶିଵସ୍ସର୍ଵମେଵେଦମଧିଷ୍ଠାଯ ସ୍ଵଶକ୍ତିଭିଃ ଅପ୍ରଚ୍ଯୁତସ୍ସ୍ଵତୋ ଭାଵଃ ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁରତଃ ସ୍ମୃତଃ

ସେଇ ଶିବ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କିଛିରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି, ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅଚଳ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ 'ଅଚଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶିଵେନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମମ୍ ସର୍ଵରୂପଃ ସ୍ମୃତଶ୍ଶର୍ଵସ୍ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯତି

ଏହି ସଂସାରର ସ୍ଥିର ଓ ଚଳିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ସର୍ବ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଜାଣିଲେ କେହି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଶର୍ଵୋ ରୁଦ୍ରୋ ନମସ୍ତସ୍ମୈ ପୁରୁଷଃ ସତ୍ପରୋ ମହାନ୍ ହିରଣ୍ଯବାହୁର୍ଭଗଵାନ୍ହିରଣ୍ଯପତିରୀଶ୍ଵରଃ

ଶର୍ବ, ରୁଦ୍ର, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ମହାପୁରୁଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବାହୁ, ଭଗବାନ, ସୁବର୍ଣ୍ଣପତି, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।