ଶିଵପୁରାଣମ୍

କ୍ଷରସ୍ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କୂଟସ୍ଥୋ ଽକ୍ଷର ଉଚ୍ଯତେ ଉଭେ ତେ ପରମେଶସ୍ଯ ରୂପେ ତସ୍ଯ ଵଶେ ଯତଃ

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷୟଶୀଳ; ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟ, ସେକୁ ଅଚଳ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ରୂପ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଆଧିନ।

ତଯୋଃ ପରଃ ଶିଵଃ ଶାଂତଃ କ୍ଷରାକ୍ଷରାପରସ୍ସ୍ମୃତଃ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଠିରୂପଂ ଚ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟିକାରଣମ୍

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇଁଠାରୁ ଉପରେ। ସେ ସମସ୍ତ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଁ ଓ ତାହାର କାରଣ।

ଵଦଂତି ମୁନଯଃ କେଚିଚ୍ଛିଵଂ ପରମକାରଣମ୍ ସମଷ୍ଟିମାହୁରଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯଷ୍ଟିଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତଥୈଵ ଚ

କେହି ମୁନି କହନ୍ତି ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ। ସେମାନେ ସମସ୍ତକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କୁହନ୍ତି।

ତେ ରୂପେ ପରମେଶସ୍ଯ ତଦିଚ୍ଛାଯାଃ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍ ତଯୋଃ କାରଣଭାଵେନ ଶିଵଂ ପରମକାରଣମ୍

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି କାରଣ ହେବାରୁ ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ।

କାରଣାର୍ଥଵିଦଃ ପ୍ରାହୁଃ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟିକାରଣମ୍ ଜାତିଵ୍ଯକ୍ତିସ୍ଵରୂପୀତି କଥ୍ଯତେ କୈଶ୍ଚିଦୀଶ୍ଵରଃ

ଯେଉଁମାନେ କାରଣର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଶିବ ସମସ୍ତ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଁର କାରଣ। କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ କୁହନ୍ତି।

ଯା ପିଂଡେପ୍ଯନୁଵର୍ତେତ ସା ଜାତିରିତି କଥ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତିର୍ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତିରୂପଂ ତଂ ପିଣ୍ଡଜାତେଃ ସମାଶ୍ରଯମ୍

ଯାହା ପିଣ୍ଡରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ତାକୁ 'ଜାତି' କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛି ଅଲଗା ରୂପ, ଯାହା ପିଣ୍ଡ ଓ ଜାତିର ଆଧାର।

ଜାତଯୋ ଵ୍ଯକ୍ତଯଶ୍ଚୈଵ ତଦାଜ୍ଞାପରିପାଲିତାଃ ଯତସ୍ତତୋ ମହାଦେଵୋ ଜାତିଵ୍ଯକ୍ତିଵପୁଃ ସ୍ମୃତଃ

ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାତ୍ମା କଥ୍ଯତେ ଶିଵଃ ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରାହୁଃକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ପୁରୁଷଂ ତଥା

ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳ ରୂପେ ଶିବଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପ୍ରଧାନକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନି ଵ୍ଯକ୍ତମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ କାଲଃ କାର୍ଯପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ପରିଣାମୈକକାରଣମ୍

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ବ୍ୟକ୍ତ ତେଇଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ। କାଳ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।

ଏଷାମୀଶୋ ଽଧିପୋ ଧାତା ପ୍ରଵର୍ତକନିଵର୍ତକଃ ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵହେତୁରେକଃ ସ୍ଵରାଡଜଃ

ସେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ପ୍ରଭୁ, ଶାସକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭ କରିବା ଓ ସମାପ୍ତ କରିବାର ଅଧିକାରୀ; ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟର କାରଣ, ସ୍ୱୟଂଶାସକ ଓ ଅଜନ୍ମା।

ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲସ୍ଵରୂପଵାନ୍ ହେତୁର୍ନେତାଧିପସ୍ତେଷାଂ ଧାତା ଚୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ

ଏହିପରି, ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳ ରୂପ ଯାହାରେ ଅଛି, ସେ ତାଙ୍କର କାରଣ, ଶାସକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ।

ଵିରାଡ୍ଢିରଣ୍ଯଗର୍ଭାତ୍ମା କୈଶ୍ଚିଦୀଶୋ ନିଗଦ୍ଯତେ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଲୋକାନାଂ ହେତୁର୍ଵିଶ୍ଵାତ୍ମକୋ ଵିରାଟ୍

କେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ଓ ବିରାଟ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା।

ଅଂତର୍ଯାମୀ ପରଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ କଵିଭିଶ୍ଶିଵଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୈଜସଵିଶ୍ଵାତ୍ମେତ୍ଯପରେ ସଂପ୍ରଚକ୍ଷତେ

କବିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ ଓ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତୁରୀଯମପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସୌମ୍ଯମେଵ ପରେ ଵିଦୁଃ ମାତା ମାନଂ ଚ ମେଯଂ ଚ ମତିଂ ଚାହୁରଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସୋମ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଆଉ କେହି ମାଆ, ମାପ, ମାପିତ ବସ୍ତୁ ଓ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କହନ୍ତି।

କର୍ତା କ୍ରିଯା ଚ କାର୍ଯଂ ଚ କରଣଂ କାରଣଂ ପରେ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାତ୍ମେତ୍ଯପରେ ସଂପ୍ରଚକ୍ଷତେ

କେହି କହନ୍ତି ସେ କର୍ତ୍ତା, କ୍ରିୟା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଉପକରଣ ଓ କାରଣ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତୁରୀଯମପରେ ପ୍ରାହୁସ୍ତୁର୍ଯାତୀତମିତୀତରେ ତମାହୁର୍ଵିଗୁଣଂ କେଚିଦ୍ଗୁଣଵନ୍ତଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ; କେହି କହନ୍ତି ସେ ଗୁଣହୀନ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗୁଣମୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

କେଚିତ୍ସଂସାରିଣଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତମସଂସାରିଣଂ ପରେ ସ୍ଵତଂତ୍ରମପରେ ପ୍ରାହୁରସ୍ଵତଂତ୍ରଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି କହନ୍ତି ସେ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ସଂସାରରେ ନୁହଁନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱାଧୀନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଘୋରମିତ୍ଯପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସୌମ୍ଯମେଵ ପରେ ଵିଦୁଃ ରାଗଵଂତଂ ପରେ ପ୍ରାହୁର୍ଵୀତରାଗଂ ତଥା ପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସୋମ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; କେହି ରାଗୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାଗରହିତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ନିଷ୍କ୍ରିଯଂ ଚ ପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସକ୍ରିଯଂ ଚେତରେ ଜନାଃ ନିରିଂଦ୍ରିଯଂ ପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସେଂଦ୍ରିଯଂ ଚ ତଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସକ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଥିବା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଧ୍ରୁଵମିତ୍ଯପରେ ପ୍ରାହୁସ୍ତମଧ୍ରୁଵାମିତୀରତେ ଅରୂପଂ କେଚିଦାହୁର୍ଵୈ ରୂପଵଂତଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଅଚଳ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅଚଳ ନୁହଁନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ରୂପହୀନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ରୂପବାନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଅଦୃଶ୍ଯମପରେ ପ୍ରାହୁର୍ଦୃଶ୍ଯମିତ୍ଯପରେ ଵିଦୁଃ ଵାଚ୍ଯମିତ୍ଯପରେ ପ୍ରାହୁରଵାଚ୍ଯମିତି ଚାପରେ ଶବ୍ଦାତ୍ମକଂ ପରେ ପ୍ରାହୁଶ୍ଶବ୍ଦାତୀତମଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଦୃଶ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; କେହି ବ୍ୟକ୍ତ କରିପାରିବା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ଶବ୍ଦରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଶବ୍ଦରୁ ଉପରେ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

କେଚିଚ୍ଚିନ୍ତାମଯଂ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚିନ୍ତଯା ରହିତଂ ପରେ ଜ୍ଞାନାତ୍ମକଂ ପରେ ପ୍ରାହୁର୍ଵିଜ୍ଞାନମିତି ଚାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନରୂପ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

କେଚିଚ୍ଜ୍ଞେଯମିତି ପ୍ରାହୁରଜ୍ଞେଯମିତି କେଚନ ପରମେକେ ତମେଵାହୁରପରଂ ଚ ତଥା ପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅଜଣା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ପରମ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଏଵଂ ଵିକଲ୍ପ୍ଯମାନଂ ତୁ ଯାଥାତ୍ମ୍ଯଂ ପରମେଷ୍ଠିନଃ ନାଧ୍ଯଵସ୍ଯଂତି ମୁନଯୋ ନାନାପ୍ରତ୍ଯଯକାରଣାତ୍

ଏଭଳି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଚାର କରାଯାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବିଭିନ୍ନ ମତ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହାଁନ୍ତି।

ଯେ ପୁନସ୍ସର୍ଵଭାଵେନ ପ୍ରପନ୍ନାଃ ପରମେଶ୍ଵରମ୍ ତେ ହି ଜାନଂତ୍ଯଯତ୍ନେନ ଶିଵଂ ପରମକାରଣମ୍

କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସହଜରେ ଶିବଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ତାଵଦ୍ଦୁଃଖେ ଵର୍ତତେ ବଦ୍ଧପାଶଃ ସଂସାରେ ଽସ୍ମିଞ୍ଚକ୍ରନେମିକ୍ରମେଣ

ଏହି ସଂସାରରେ ବନ୍ଧନରେ ପଡିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ ଦୁଃଖରେ ରହେ, ଚକ୍ରର ନେମି ଘୁରାଏ ପରି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ଘୁରିଘୁରି ଚାଲିଥାଏ।

ତଦାଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁଣ୍ଯପାପେ ଵିଧୂଯ ନିରଂଜନଃ ପରମମୁପୈତି ସାମ୍ଯମ୍

ଯେତେବେଳେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ନିଜର ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପକୁ ଛାଡିଦିଏ, ସେ ନିର୍ମଳ ହୁଏ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସମତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ନଶିଵସ୍ଯାଣଵୋ ବଂଧଃ କାର୍ଯୋ ମାଯେଯ ଏଵ ଵା ପ୍ରାକୃତୋ ଵାଥ ବୋଦ୍ଧା ଵା ହ୍ଯହଂକାରାତ୍ମକସ୍ତଥା

ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ, ଏହି ଅଣୁ ଆତ୍ମାର ବନ୍ଧନ କେବଳ ମାୟା, ପ୍ରକୃତି, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ନୈଵାସ୍ଯ ମାନସୋ ବଂଧୋ ନ ଚୈତ୍ତୋ ନେଂଦ୍ରିଯାତ୍ମକଃ ନ ଚ ତନ୍ମାତ୍ରବଂଧୋ ଽପି ଭୂତବଂଧୋ ନ କଶ୍ଚନ

ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ମନସିକ ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ଚେତନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ବନ୍ଧନ ନାହିଁ।