ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଵିଗ୍ରହଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵମେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ ତଦେଵଂ ନ ଵିଜାନଂତି ପଶଵଃ ପାଶଗୌରଵାତ୍

ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କର ଦେହ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ମାୟାର ଭାରରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ତମେକମେଵ ବହୁଧା ଵଦଂତି ଯଦୁନଂଦନ ଅଜାନନ୍ତଃ ପରଂ ଭାଵମଵିକଲ୍ପଂ ମହର୍ଷଯଃ

ହେ ଯଦୁବଂଶୀ, ମହାମୁନିମାନେ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନେକ ଭାବରେ କହନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।

ଅପରଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକଂ ତଥା କେଚିଦାହୁର୍ମହାଦେଵମନାଦିନିଧନଂ ପରମ୍

କେହି କହନ୍ତି, ପରମେଶ୍ୱର ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ; ସେ ଅର୍ଥାତ୍ ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଦେବ।

ଭୂତେଂଦ୍ରିଯାଂତଃକରଣପ୍ରଧାନଵିଷଯାତ୍ମକମ୍ ଅପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚିଦାତ୍ମକମ୍

ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ବିଷୟର ମିଶ୍ରଣ, ସେଠିକି ତାକୁ ନିମ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସେଠିକି ତାକୁ ପର ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ।

ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ବୃହଣତ୍ଵାଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମ ଚେତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଉଭେ ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଧିପତେଃ ପ୍ରଭୋଃ ଵିଦ୍ଯା ଽଵିଦ୍ଯାସ୍ଵରୂପୀତି କୈଶ୍ଚିଦୀଶୋ ନିଗଦ୍ଯତେ

ବଡ଼ ହେବାରୁ କିମ୍ବା ବଡ଼ କରିବାରୁ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ରୂପ; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ନାଥ, ପ୍ରଭୁ; କେହି କହନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ।

ଵିଦ୍ଯାଂ ତୁ ଚେତନାଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତଥାଵିଦ୍ଯାମଚେତନାମ୍ ଵିଦ୍ଯା ଽଵିଦ୍ଯାତ୍ମକଂ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଗୁରୋର୍ଵିଭୋଃ

ଜ୍ଞାନକୁ ଚେତନା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅଚେତନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏଇ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଁରେ ଗଠିତ।

ରୂପମେଵ ନ ସଂଦେହୋ ଵିଶ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଵଶେ ଯତଃ ଭ୍ରାଂତିର୍ଵିଦ୍ଯା ପରା ଚେତି ଶାର୍ଵଂ ରୂପଂ ପରଂ ଵିଦୁଃ

ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ, ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଆଧିନ। ଭ୍ରମକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କର ପରମ ରୂପକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଅଯଥାବୁଦ୍ଧିରର୍ଥେଷୁ ବହୁଧା ଭ୍ରାଂତିରୁଚ୍ଯତେ ଯଥାର୍ଥାକାରସଂଵିତ୍ତିର୍ଵିଦ୍ଯେତି ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ

ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ଭ୍ରମ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିକଲ୍ପରହିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଵୈପରୀତ୍ଯାଦସଚ୍ଛବ୍ଦଃ କଥ୍ଯତେ ଵେଦଵାଦିଭିଃ

ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେହିଁକୁ ପରମ କୁହାଯାଏ। ତାହାର ବିପରୀତକୁ ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାରମାନେ 'ଅସତ୍' କୁହନ୍ତି।

ତଯୋଃ ପତିତ୍ଵାତ୍ତୁ ଶିଵଃ ସଦସତ୍ପତିରୁଚ୍ଯତେ କ୍ଷରାକ୍ଷରାତ୍ମକଂ ପ୍ରାହୁଃ କ୍ଷରାକ୍ଷରପରଂ ପରେ

ଏହି ଦୁଇଟିର ନାଥ ହେବାରୁ ଶିବଙ୍କୁ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ର ମାଲିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ସେ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇଁ ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି।

କ୍ଷରସ୍ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କୂଟସ୍ଥୋ ଽକ୍ଷର ଉଚ୍ଯତେ ଉଭେ ତେ ପରମେଶସ୍ଯ ରୂପେ ତସ୍ଯ ଵଶେ ଯତଃ

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷୟଶୀଳ; ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟ, ସେକୁ ଅଚଳ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ରୂପ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଆଧିନ।

ତଯୋଃ ପରଃ ଶିଵଃ ଶାଂତଃ କ୍ଷରାକ୍ଷରାପରସ୍ସ୍ମୃତଃ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଠିରୂପଂ ଚ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟିକାରଣମ୍

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇଁଠାରୁ ଉପରେ। ସେ ସମସ୍ତ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଁ ଓ ତାହାର କାରଣ।

ଵଦଂତି ମୁନଯଃ କେଚିଚ୍ଛିଵଂ ପରମକାରଣମ୍ ସମଷ୍ଟିମାହୁରଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯଷ୍ଟିଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତଥୈଵ ଚ

କେହି ମୁନି କହନ୍ତି ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ। ସେମାନେ ସମସ୍ତକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କୁହନ୍ତି।

ତେ ରୂପେ ପରମେଶସ୍ଯ ତଦିଚ୍ଛାଯାଃ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍ ତଯୋଃ କାରଣଭାଵେନ ଶିଵଂ ପରମକାରଣମ୍

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି କାରଣ ହେବାରୁ ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ।

କାରଣାର୍ଥଵିଦଃ ପ୍ରାହୁଃ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟିକାରଣମ୍ ଜାତିଵ୍ଯକ୍ତିସ୍ଵରୂପୀତି କଥ୍ଯତେ କୈଶ୍ଚିଦୀଶ୍ଵରଃ

ଯେଉଁମାନେ କାରଣର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଶିବ ସମସ୍ତ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଁର କାରଣ। କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ କୁହନ୍ତି।

ଯା ପିଂଡେପ୍ଯନୁଵର୍ତେତ ସା ଜାତିରିତି କଥ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତିର୍ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତିରୂପଂ ତଂ ପିଣ୍ଡଜାତେଃ ସମାଶ୍ରଯମ୍

ଯାହା ପିଣ୍ଡରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ତାକୁ 'ଜାତି' କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛି ଅଲଗା ରୂପ, ଯାହା ପିଣ୍ଡ ଓ ଜାତିର ଆଧାର।

ଜାତଯୋ ଵ୍ଯକ୍ତଯଶ୍ଚୈଵ ତଦାଜ୍ଞାପରିପାଲିତାଃ ଯତସ୍ତତୋ ମହାଦେଵୋ ଜାତିଵ୍ଯକ୍ତିଵପୁଃ ସ୍ମୃତଃ

ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାତ୍ମା କଥ୍ଯତେ ଶିଵଃ ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରାହୁଃକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ପୁରୁଷଂ ତଥା

ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳ ରୂପେ ଶିବଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପ୍ରଧାନକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନି ଵ୍ଯକ୍ତମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ କାଲଃ କାର୍ଯପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ପରିଣାମୈକକାରଣମ୍

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ବ୍ୟକ୍ତ ତେଇଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ। କାଳ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।

ଏଷାମୀଶୋ ଽଧିପୋ ଧାତା ପ୍ରଵର୍ତକନିଵର୍ତକଃ ଆଵିର୍ଭାଵତିରୋଭାଵହେତୁରେକଃ ସ୍ଵରାଡଜଃ

ସେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରେ ପ୍ରଭୁ, ଶାସକ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆରମ୍ଭ କରିବା ଓ ସମାପ୍ତ କରିବାର ଅଧିକାରୀ; ଏକମାତ୍ର ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟର କାରଣ, ସ୍ୱୟଂଶାସକ ଓ ଅଜନ୍ମା।

ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲସ୍ଵରୂପଵାନ୍ ହେତୁର୍ନେତାଧିପସ୍ତେଷାଂ ଧାତା ଚୋକ୍ତା ମହେଶ୍ଵରଃ

ଏହିପରି, ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳ ରୂପ ଯାହାରେ ଅଛି, ସେ ତାଙ୍କର କାରଣ, ଶାସକ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କୁହାଯାଏ।

ଵିରାଡ୍ଢିରଣ୍ଯଗର୍ଭାତ୍ମା କୈଶ୍ଚିଦୀଶୋ ନିଗଦ୍ଯତେ ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭୋ ଲୋକାନାଂ ହେତୁର୍ଵିଶ୍ଵାତ୍ମକୋ ଵିରାଟ୍

କେହି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭର ଆତ୍ମା ବୋଲି କହନ୍ତି। ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ସମସ୍ତ ଜଗତର କାରଣ ଓ ବିରାଟ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା।

ଅଂତର୍ଯାମୀ ପରଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ କଵିଭିଶ୍ଶିଵଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ତୈଜସଵିଶ୍ଵାତ୍ମେତ୍ଯପରେ ସଂପ୍ରଚକ୍ଷତେ

କବିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଓ ଉତ୍ତମ ରୂପେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ ଓ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତୁରୀଯମପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସୌମ୍ଯମେଵ ପରେ ଵିଦୁଃ ମାତା ମାନଂ ଚ ମେଯଂ ଚ ମତିଂ ଚାହୁରଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ସୋମ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଆଉ କେହି ମାଆ, ମାପ, ମାପିତ ବସ୍ତୁ ଓ ବୁଦ୍ଧି ବୋଲି କହନ୍ତି।

କର୍ତା କ୍ରିଯା ଚ କାର୍ଯଂ ଚ କରଣଂ କାରଣଂ ପରେ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନସୁଷୁପ୍ତ୍ଯାତ୍ମେତ୍ଯପରେ ସଂପ୍ରଚକ୍ଷତେ

କେହି କହନ୍ତି ସେ କର୍ତ୍ତା, କ୍ରିୟା, କାର୍ଯ୍ୟ, ଉପକରଣ ଓ କାରଣ; ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ସୁଷୁପ୍ତିର ଆତ୍ମା ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ତୁରୀଯମପରେ ପ୍ରାହୁସ୍ତୁର୍ଯାତୀତମିତୀତରେ ତମାହୁର୍ଵିଗୁଣଂ କେଚିଦ୍ଗୁଣଵନ୍ତଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରେ; କେହି କହନ୍ତି ସେ ଗୁଣହୀନ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗୁଣମୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

କେଚିତ୍ସଂସାରିଣଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତମସଂସାରିଣଂ ପରେ ସ୍ଵତଂତ୍ରମପରେ ପ୍ରାହୁରସ୍ଵତଂତ୍ରଂ ପରେ ଵିଦୁଃ

କେହି କହନ୍ତି ସେ ସଂସାରରେ ବନ୍ଧା, ଅନ୍ୟମାନେ କହନ୍ତି ସେ ସଂସାରରେ ନୁହଁନ୍ତି; କେହି ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଧୀନ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅସ୍ୱାଧୀନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଘୋରମିତ୍ଯପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସୌମ୍ଯମେଵ ପରେ ଵିଦୁଃ ରାଗଵଂତଂ ପରେ ପ୍ରାହୁର୍ଵୀତରାଗଂ ତଥା ପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସୋମ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; କେହି ରାଗୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାଗରହିତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

ନିଷ୍କ୍ରିଯଂ ଚ ପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସକ୍ରିଯଂ ଚେତରେ ଜନାଃ ନିରିଂଦ୍ରିଯଂ ପରେ ପ୍ରାହୁଃ ସେଂଦ୍ରିଯଂ ଚ ତଥାପରେ

କେହି ତାଙ୍କୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ସକ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଥିବା ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।