ଶିଵପୁରାଣମ୍

ସଂସାରାଶୀଵିଷାଲୀଢମୃତସଂଜୀଵନୌଷଧମ୍ ଵିଭୂତିଂ ଶିଵଯୋର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ନ ବିଭେତି କୁତଶ୍ଚନ

ଏହି ସଂସାର ନାଗର ଦଂଶନରେ ମୃତ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କର ମହିମା ଅମୃତ ଔଷଧ ସମାନ; ଏହି ମହିମାକୁ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ କେହିଠାରୁ ଭୟ କରେନାହିଁ।

ଯଃ ପରାମପରାଂ ଚୈଵ ଵିଭୂତିଂ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସୋ ଽପରୋ ଭୂତିମୁଲ୍ଲଂଘ୍ଯ ପରାଂ ଭୂତିଂ ସମଶ୍ନୁତେ

ଯିଏ ପରମ ଏବଂ ଅପରମ ମହିମାକୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଣେ, ସେ ଅପରମ ମହିମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ ମହିମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ କୃଷ୍ଣ ଯାଥାତ୍ମ୍ଯଂ ପରମାତ୍ମନୋଃ ରହସ୍ଯମପି ଯୋଗ୍ଯୋ ଽସି ଭର୍ଗଭକ୍ତୋ ଭଵାନିତି

ଏଭଳି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଏହାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କହିଦେଲି, କାରଣ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଭର୍ଗର ଭକ୍ତ।

ନାଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଽପ୍ଯଶୈଵେଭ୍ଯୋ ନାଭକ୍ତେଭ୍ଯଃ କଦାଚନ ଵ୍ଯାହରେଦୀଶଯୋର୍ଭୂତିମିତି ଵେଦାନୁଶାସନମ୍

ବେଦ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଶିବଙ୍କର ମହିମାକୁ କେବେ ଅନଧିକାରୀ, ଅଶୈବ ଓ ଅଭକ୍ତଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମତିକଲ୍ଯାଣପରେଭ୍ଯଃ କଥଯେନ୍ନ ହି ତ୍ଵାଦୃଶେଭ୍ଯୋ ଽନୁରୂପେଭ୍ଯଃ କଥଯୈତନ୍ନ ଚାନ୍ଯଥା

ସେହିପାଇଁ, ତୁମେ ଏହି କଥାକୁ କେବଳ ଅତି ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦିରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପରି ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ କହିପାର, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

ଵିଭୂତିମେତାଂ ଶିଵଯୋର୍ଯୋଗ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଯଃ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ ସଂସାରସାଗରାନ୍ମୁକ୍ତଃ ଶିଵସାଯୁଜ୍ଯମାପ୍ନୁଯାତ୍

ଯିଏ ଏହି ଶିବଙ୍କର ମହିମାକୁ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ସଂସାର ସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବ ସାଯୁଜ୍ୟ ପାଏ।

କୀର୍ତନାଦସ୍ଯ ନଶ୍ଯଂତି ମହାନ୍ତ୍ଯଃ ପାପକୋଟଯଃ ତ୍ରିଶ୍ଚତୁର୍ଧାସମଭ୍ଯସ୍ତୈର୍ଵିନଶ୍ଯଂତି ତତୋ ଽଧିକାଃ

ଏହି ମହିମାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ୟ ହୁଏ; ତିନି କିମ୍ବା ଚାରିଥର ଅଧିକ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପ ନଶ୍ୟ ହୁଏ।

ନଶ୍ଯଂତ୍ଯନିଷ୍ଟରିପଵୋ ଵର୍ଧନ୍ତେ ସୁହୃଦସ୍ତଥା ଵିଦ୍ଯା ଚ ଵର୍ଧତେ ଶୈଵୀ ମତିସ୍ସତ୍ଯେ ପ୍ରଵର୍ତତେ

ଅନିଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ବନ୍ଧୁମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼େ, ମନ ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଭକ୍ତିଃ ପରାଃ ଶିଵେ ସାମ୍ବେ ସାନୁଗେ ସପରିଚ୍ଛିଦେ ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟତମଂ ଚାନ୍ଯତ୍ତତ୍ତଦାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯମ୍

ଶିବ, ଆମ୍ବିକା, ସେମାନଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀ ଓ ପରିଚାରକଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ମିଳେ; ଯାହାଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ରହିଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ।

ଅନ୍ତଃଶୁଚିଃ ଶିଵେ ଭକ୍ତୋ ଵିସ୍ରବ୍ଧଃ କୀର୍ତଯେଦ୍ଯଦି ପ୍ରବଲୈଃ କର୍ମଭିଃ ପୂର୍ଵୈଃ ଫଲଂ ଚେତ୍ପ୍ରତିବଧ୍ଯତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ସମଭ୍ଯସ୍ଯେତ୍ତସ୍ଯ ନାସ୍ତୀହ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍

ଯଦି କେହି ମନରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ରୋକାଯାଏ, ସେ ଆଉ ଆଉଥରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଲୋକ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।

ଵିଗ୍ରହଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵମେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ ତଦେଵଂ ନ ଵିଜାନଂତି ପଶଵଃ ପାଶଗୌରଵାତ୍

ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କର ଦେହ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ମାୟାର ଭାରରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ତମେକମେଵ ବହୁଧା ଵଦଂତି ଯଦୁନଂଦନ ଅଜାନନ୍ତଃ ପରଂ ଭାଵମଵିକଲ୍ପଂ ମହର୍ଷଯଃ

ହେ ଯଦୁବଂଶୀ, ମହାମୁନିମାନେ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନେକ ଭାବରେ କହନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।

ଅପରଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକଂ ତଥା କେଚିଦାହୁର୍ମହାଦେଵମନାଦିନିଧନଂ ପରମ୍

କେହି କହନ୍ତି, ପରମେଶ୍ୱର ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ; ସେ ଅର୍ଥାତ୍ ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଦେବ।

ଭୂତେଂଦ୍ରିଯାଂତଃକରଣପ୍ରଧାନଵିଷଯାତ୍ମକମ୍ ଅପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚିଦାତ୍ମକମ୍

ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ବିଷୟର ମିଶ୍ରଣ, ସେଠିକି ତାକୁ ନିମ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସେଠିକି ତାକୁ ପର ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ।

ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ବୃହଣତ୍ଵାଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମ ଚେତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଉଭେ ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଧିପତେଃ ପ୍ରଭୋଃ ଵିଦ୍ଯା ଽଵିଦ୍ଯାସ୍ଵରୂପୀତି କୈଶ୍ଚିଦୀଶୋ ନିଗଦ୍ଯତେ

ବଡ଼ ହେବାରୁ କିମ୍ବା ବଡ଼ କରିବାରୁ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ରୂପ; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ନାଥ, ପ୍ରଭୁ; କେହି କହନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ।

ଵିଦ୍ଯାଂ ତୁ ଚେତନାଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତଥାଵିଦ୍ଯାମଚେତନାମ୍ ଵିଦ୍ଯା ଽଵିଦ୍ଯାତ୍ମକଂ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଗୁରୋର୍ଵିଭୋଃ

ଜ୍ଞାନକୁ ଚେତନା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅଚେତନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏଇ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଁରେ ଗଠିତ।

ରୂପମେଵ ନ ସଂଦେହୋ ଵିଶ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଵଶେ ଯତଃ ଭ୍ରାଂତିର୍ଵିଦ୍ଯା ପରା ଚେତି ଶାର୍ଵଂ ରୂପଂ ପରଂ ଵିଦୁଃ

ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ, ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଆଧିନ। ଭ୍ରମକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କର ପରମ ରୂପକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଅଯଥାବୁଦ୍ଧିରର୍ଥେଷୁ ବହୁଧା ଭ୍ରାଂତିରୁଚ୍ଯତେ ଯଥାର୍ଥାକାରସଂଵିତ୍ତିର୍ଵିଦ୍ଯେତି ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ

ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ଭ୍ରମ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିକଲ୍ପରହିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଵୈପରୀତ୍ଯାଦସଚ୍ଛବ୍ଦଃ କଥ୍ଯତେ ଵେଦଵାଦିଭିଃ

ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେହିଁକୁ ପରମ କୁହାଯାଏ। ତାହାର ବିପରୀତକୁ ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାରମାନେ 'ଅସତ୍' କୁହନ୍ତି।

ତଯୋଃ ପତିତ୍ଵାତ୍ତୁ ଶିଵଃ ସଦସତ୍ପତିରୁଚ୍ଯତେ କ୍ଷରାକ୍ଷରାତ୍ମକଂ ପ୍ରାହୁଃ କ୍ଷରାକ୍ଷରପରଂ ପରେ

ଏହି ଦୁଇଟିର ନାଥ ହେବାରୁ ଶିବଙ୍କୁ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ର ମାଲିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ସେ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇଁ ଓ ତାହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି।

କ୍ଷରସ୍ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି କୂଟସ୍ଥୋ ଽକ୍ଷର ଉଚ୍ଯତେ ଉଭେ ତେ ପରମେଶସ୍ଯ ରୂପେ ତସ୍ଯ ଵଶେ ଯତଃ

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ କ୍ଷୟଶୀଳ; ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟ, ସେକୁ ଅଚଳ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ରୂପ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଆଧିନ।

ତଯୋଃ ପରଃ ଶିଵଃ ଶାଂତଃ କ୍ଷରାକ୍ଷରାପରସ୍ସ୍ମୃତଃ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଠିରୂପଂ ଚ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟିକାରଣମ୍

ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରୁ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ କ୍ଷର ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇଁଠାରୁ ଉପରେ। ସେ ସମସ୍ତ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଁ ଓ ତାହାର କାରଣ।

ଵଦଂତି ମୁନଯଃ କେଚିଚ୍ଛିଵଂ ପରମକାରଣମ୍ ସମଷ୍ଟିମାହୁରଵ୍ଯକ୍ତଂ ଵ୍ଯଷ୍ଟିଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ତଥୈଵ ଚ

କେହି ମୁନି କହନ୍ତି ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ। ସେମାନେ ସମସ୍ତକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବ୍ୟକ୍ତ କୁହନ୍ତି।

ତେ ରୂପେ ପରମେଶସ୍ଯ ତଦିଚ୍ଛାଯାଃ ପ୍ରଵର୍ତନାତ୍ ତଯୋଃ କାରଣଭାଵେନ ଶିଵଂ ପରମକାରଣମ୍

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ଇଚ୍ଛାରୁ ଏହି ଦୁଇ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇଟି କାରଣ ହେବାରୁ ଶିବ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ।

କାରଣାର୍ଥଵିଦଃ ପ୍ରାହୁଃ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟିକାରଣମ୍ ଜାତିଵ୍ଯକ୍ତିସ୍ଵରୂପୀତି କଥ୍ଯତେ କୈଶ୍ଚିଦୀଶ୍ଵରଃ

ଯେଉଁମାନେ କାରଣର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଶିବ ସମସ୍ତ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଦୁଇଁର କାରଣ। କେହି ତାଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ କୁହନ୍ତି।

ଯା ପିଂଡେପ୍ଯନୁଵର୍ତେତ ସା ଜାତିରିତି କଥ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତିର୍ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତିରୂପଂ ତଂ ପିଣ୍ଡଜାତେଃ ସମାଶ୍ରଯମ୍

ଯାହା ପିଣ୍ଡରେ ଅବିରତ ରହିଥାଏ, ତାକୁ 'ଜାତି' କୁହାଯାଏ। ବ୍ୟକ୍ତି ହେଉଛି ଅଲଗା ରୂପ, ଯାହା ପିଣ୍ଡ ଓ ଜାତିର ଆଧାର।

ଜାତଯୋ ଵ୍ଯକ୍ତଯଶ୍ଚୈଵ ତଦାଜ୍ଞାପରିପାଲିତାଃ ଯତସ୍ତତୋ ମହାଦେଵୋ ଜାତିଵ୍ଯକ୍ତିଵପୁଃ ସ୍ମୃତଃ

ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ମହାଦେବଙ୍କୁ ଜାତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ପ୍ରଧାନପୁରୁଷଵ୍ଯକ୍ତକାଲାତ୍ମା କଥ୍ଯତେ ଶିଵଃ ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଂ ପ୍ରାହୁଃକ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ପୁରୁଷଂ ତଥା

ପ୍ରଧାନ, ପୁରୁଷ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ କାଳ ରୂପେ ଶିବଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ପ୍ରଧାନକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପୁରୁଷକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନି ଵ୍ଯକ୍ତମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ କାଲଃ କାର୍ଯପ୍ରପଞ୍ଚସ୍ଯ ପରିଣାମୈକକାରଣମ୍

ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ବ୍ୟକ୍ତ ତେଇଶଟି ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ। କାଳ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତର ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକମାତ୍ର କାରଣ।