ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଯଥା ଦୀପସ୍ଯ ଦୀପ୍ତସ୍ଯ ଶିଖା ଦୀପଯତେ ଗୃହମ୍ ତଥା ତେଜସ୍ତଯୋରେତଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଦୀପଯତେ ଜଗତ୍

ଯେପରି ଦୀପର ଶିଖା ଘରକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ସେପରି ଏହି ଦୁଇଝଣଙ୍କ ତେଜ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଆଲୋକିତ କରେ।

ତୃଣାଦିଶିଵମୂର୍ତ୍ଯଂତଂ ଵିଶ୍ଵଖ୍ଯାତିଶଯକ୍ରମଃ ସନ୍ନିକର୍ଷକ୍ରମଵଶାତ୍ତଯୋରିତି ପରା ଶ୍ରୁତିଃ

ତୃଣ ଆଦିଠାରୁ ଶିବଙ୍କ ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଅସାଧାରଣ କ୍ରମ, ଦୁଇଟି ଉପାଦାନର ନିକଟତା ଅନୁଯାୟୀ ଘଟେ—ଏହିପରି ଉଚ୍ଚତମ ଶ୍ରୁତି କହିଛି।

ସର୍ଵାକାରାତ୍ମକାଵେତୌ ସର୍ଵଶ୍ରେଯୋଵିଧାଯିନୌ ପୂଜନୀଯୌ ନମସ୍କାର୍ଯୌ ଚିଂତନୀଯୌ ଚ ସର୍ଵଦା

ଏହି ଦୁଇଜଣ ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ନମସ୍କାର ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।

ଯଥାପ୍ରଜ୍ଞମିଦଂ କୃଷ୍ଣ ଯାଥାତ୍ମ୍ଯଂ ପରମେଶଯୋଃ କଥିତଂ ହି ମଯା ତେ ଽଦ୍ଯ ନ ତୁ ତାଵଦିଯତ୍ତଯା

ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋର ବୁଝିବା ଅନୁଯାୟୀ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, କିନ୍ତୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନୁହେଁ।

ତତ୍କଥଂ ଶକ୍ଯତେ ଵକ୍ତୁଂ ଯାଥାତ୍ମ୍ଯଂ ପରମେଶଯୋଃ ମହତାମପି ସର୍ଵେଷାଂ ମନସୋ ଽପି ବହିର୍ଗତମ୍

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କିପରି କହିଯିବ? ଏହା ସମସ୍ତ ମହାନଙ୍କର ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ।

ଅଂତର୍ଗତମନନ୍ଯାନାମୀଶ୍ଵରାର୍ପିତଚେତସାମ୍ ଅନ୍ଯେଷାଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯନାରୂଢମାରୂଢଂ ଚ ଯଥୈଵ ତତ୍

ଯେଉଁମାନେ ମନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପସର୍ପଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ଯେଯମୁକ୍ତା ଵିଭୂତିର୍ଵୈ ପ୍ରାକୃତୀ ସା ପରା ମତା ଅପ୍ରାକୃତାଂ ପରାମନ୍ଯାଂ ଗୁହ୍ଯାଂ ଗୁହ୍ଯଵିଦୋ ଵିଦୁଃ

ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ମହିମା, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ସେହିପରି ପ୍ରକୃତିଜ; ଯେଉଁମାନେ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅପ୍ରକୃତ, ପରମ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ମହିମାକୁ ଜାଣନ୍ତି।

ଯତୋ ଵାଚୋ ନିଵର୍ତଂତେ ମନସା ଚେନ୍ଦ୍ରିଯୈସ୍ସହ ଅପ୍ରାକୃତୀ ପରା ଚୈଷା ଵିଭୂତିଃ ପାରମେଶ୍ଵରୀ

ଏହି ପରମ ଅପ୍ରକୃତ ମହିମା, ଯେଉଁଠାରେ ଶବ୍ଦ, ମନ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ ପଛକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି—ଏହା ପାରମେଶ୍ୱରୀ ମହିମା।

ସୈଵେହ ପରମଂ ଧାମ ସୈଵେହ ପରମା ଗତିଃ ସୈଵେହ ପରମା କାଷ୍ଠା ଵିଭୂତିଃ ପରମେଷ୍ଠିନଃ

ଏହିଠାରେ ସେଇ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିବାସ, ସେଇ ହେଉଛି ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ସେଇ ହେଉଛି ସର୍ବାଧିକ ସୀମା—ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କର ମହିମା।

ତାଂ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ପ୍ରଯତଂତେ ଽତ୍ର ଜିତଶ୍ଵାସା ଜିତେଂଦ୍ରିଯାଃ ଗର୍ଭକାରା ଗୃହଦ୍ଵାରଂ ନିଶ୍ଛିଦ୍ରଂ ଘଟିତୁଂ ଯଥା

ଏହି ମହିମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ପାଇଁ, ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ୱାସ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; ଯେପରି ମାଟି କୁମ୍ଭାର ଘଡ଼ିର ମୁହଁକୁ ଦୋଷ ନଥିବା ଭଳି ତିଆରି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।

ସଂସାରାଶୀଵିଷାଲୀଢମୃତସଂଜୀଵନୌଷଧମ୍ ଵିଭୂତିଂ ଶିଵଯୋର୍ଵିଦ୍ଵାନ୍ନ ବିଭେତି କୁତଶ୍ଚନ

ଏହି ସଂସାର ନାଗର ଦଂଶନରେ ମୃତ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କର ମହିମା ଅମୃତ ଔଷଧ ସମାନ; ଏହି ମହିମାକୁ ଜାଣିଥିବା ଜ୍ଞାନୀ କେହିଠାରୁ ଭୟ କରେନାହିଁ।

ଯଃ ପରାମପରାଂ ଚୈଵ ଵିଭୂତିଂ ଵେତ୍ତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ସୋ ଽପରୋ ଭୂତିମୁଲ୍ଲଂଘ୍ଯ ପରାଂ ଭୂତିଂ ସମଶ୍ନୁତେ

ଯିଏ ପରମ ଏବଂ ଅପରମ ମହିମାକୁ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଣେ, ସେ ଅପରମ ମହିମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପରମ ମହିମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।

ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ କୃଷ୍ଣ ଯାଥାତ୍ମ୍ଯଂ ପରମାତ୍ମନୋଃ ରହସ୍ଯମପି ଯୋଗ୍ଯୋ ଽସି ଭର୍ଗଭକ୍ତୋ ଭଵାନିତି

ଏଭଳି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପରମ ଆତ୍ମାଙ୍କର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଏବଂ ଏହାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କହିଦେଲି, କାରଣ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ଭର୍ଗର ଭକ୍ତ।

ନାଶିଷ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଽପ୍ଯଶୈଵେଭ୍ଯୋ ନାଭକ୍ତେଭ୍ଯଃ କଦାଚନ ଵ୍ଯାହରେଦୀଶଯୋର୍ଭୂତିମିତି ଵେଦାନୁଶାସନମ୍

ବେଦ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଶିବଙ୍କର ମହିମାକୁ କେବେ ଅନଧିକାରୀ, ଅଶୈବ ଓ ଅଭକ୍ତଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମତିକଲ୍ଯାଣପରେଭ୍ଯଃ କଥଯେନ୍ନ ହି ତ୍ଵାଦୃଶେଭ୍ଯୋ ଽନୁରୂପେଭ୍ଯଃ କଥଯୈତନ୍ନ ଚାନ୍ଯଥା

ସେହିପାଇଁ, ତୁମେ ଏହି କଥାକୁ କେବଳ ଅତି ଶୁଭ୍ର ମନ୍ଦିରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍, ଅନ୍ୟକୁ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ତୁମ ପରି ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ କହିପାର, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।

ଵିଭୂତିମେତାଂ ଶିଵଯୋର୍ଯୋଗ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଯଃ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ ସଂସାରସାଗରାନ୍ମୁକ୍ତଃ ଶିଵସାଯୁଜ୍ଯମାପ୍ନୁଯାତ୍

ଯିଏ ଏହି ଶିବଙ୍କର ମହିମାକୁ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଇଥାଏ, ସେ ସଂସାର ସାଗରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶିବ ସାଯୁଜ୍ୟ ପାଏ।

କୀର୍ତନାଦସ୍ଯ ନଶ୍ଯଂତି ମହାନ୍ତ୍ଯଃ ପାପକୋଟଯଃ ତ୍ରିଶ୍ଚତୁର୍ଧାସମଭ୍ଯସ୍ତୈର୍ଵିନଶ୍ଯଂତି ତତୋ ଽଧିକାଃ

ଏହି ମହିମାକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଅନେକ ଭୟଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ୟ ହୁଏ; ତିନି କିମ୍ବା ଚାରିଥର ଅଧିକ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ପାପ ନଶ୍ୟ ହୁଏ।

ନଶ୍ଯଂତ୍ଯନିଷ୍ଟରିପଵୋ ଵର୍ଧନ୍ତେ ସୁହୃଦସ୍ତଥା ଵିଦ୍ଯା ଚ ଵର୍ଧତେ ଶୈଵୀ ମତିସ୍ସତ୍ଯେ ପ୍ରଵର୍ତତେ

ଅନିଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେ ନଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି, ବନ୍ଧୁମାନେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି, ଶୈବ ଜ୍ଞାନ ବଢ଼େ, ମନ ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।

ଭକ୍ତିଃ ପରାଃ ଶିଵେ ସାମ୍ବେ ସାନୁଗେ ସପରିଚ୍ଛିଦେ ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟତମଂ ଚାନ୍ଯତ୍ତତ୍ତଦାପ୍ନୋତ୍ଯସଂଶଯମ୍

ଶିବ, ଆମ୍ବିକା, ସେମାନଙ୍କର ଅନୁୟାୟୀ ଓ ପରିଚାରକଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ମିଳେ; ଯାହାଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶା ରହିଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ।

ଅନ୍ତଃଶୁଚିଃ ଶିଵେ ଭକ୍ତୋ ଵିସ୍ରବ୍ଧଃ କୀର୍ତଯେଦ୍ଯଦି ପ୍ରବଲୈଃ କର୍ମଭିଃ ପୂର୍ଵୈଃ ଫଲଂ ଚେତ୍ପ୍ରତିବଧ୍ଯତେ ପୁନଃ ପୁନଃ ସମଭ୍ଯସ୍ଯେତ୍ତସ୍ଯ ନାସ୍ତୀହ ଦୁର୍ଲ୍ଲଭମ୍

ଯଦି କେହି ମନରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରେ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ କରେ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଶକ୍ତିଶାଳୀ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ରୋକାଯାଏ, ସେ ଆଉ ଆଉଥରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏପରି ଲୋକ ପାଇଁ ଏଠାରେ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।

ଵିଗ୍ରହଂ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵମେତଚ୍ଚରାଚରମ୍ ତଦେଵଂ ନ ଵିଜାନଂତି ପଶଵଃ ପାଶଗୌରଵାତ୍

ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିଶ୍ୱ ଦେବଦେବ ଶିବଙ୍କର ଦେହ ଅଟୁଟ ଅଂଶ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ମାୟାର ଭାରରେ ବନ୍ଧା, ସେମାନେ ଏହି କଥା ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ତମେକମେଵ ବହୁଧା ଵଦଂତି ଯଦୁନଂଦନ ଅଜାନନ୍ତଃ ପରଂ ଭାଵମଵିକଲ୍ପଂ ମହର୍ଷଯଃ

ହେ ଯଦୁବଂଶୀ, ମହାମୁନିମାନେ ସେଇ ଏକମାତ୍ର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅନେକ ଭାବରେ କହନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ସେଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି।

ଅପରଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପଂ ଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକଂ ତଥା କେଚିଦାହୁର୍ମହାଦେଵମନାଦିନିଧନଂ ପରମ୍

କେହି କହନ୍ତି, ପରମେଶ୍ୱର ନିମ୍ନ ଓ ଉଚ୍ଚ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ରୂପ; ସେ ଅର୍ଥାତ୍ ଆଦି ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଦେବ।

ଭୂତେଂଦ୍ରିଯାଂତଃକରଣପ୍ରଧାନଵିଷଯାତ୍ମକମ୍ ଅପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ନିର୍ଦିଷ୍ଟଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଚିଦାତ୍ମକମ୍

ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ବିଷୟର ମିଶ୍ରଣ, ସେଠିକି ତାକୁ ନିମ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଚେତନାର ସ୍ୱରୂପ, ସେଠିକି ତାକୁ ପର ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ।

ବୃହତ୍ତ୍ଵାଦ୍ବୃହଣତ୍ଵାଦ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମ ଚେତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଉଭେ ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ରୂପେ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଧିପତେଃ ପ୍ରଭୋଃ ଵିଦ୍ଯା ଽଵିଦ୍ଯାସ୍ଵରୂପୀତି କୈଶ୍ଚିଦୀଶୋ ନିଗଦ୍ଯତେ

ବଡ଼ ହେବାରୁ କିମ୍ବା ବଡ଼ କରିବାରୁ ଏହାକୁ ବ୍ରହ୍ମ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମର ଦୁଇ ରୂପ; ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ନାଥ, ପ୍ରଭୁ; କେହି କହନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ।

ଵିଦ୍ଯାଂ ତୁ ଚେତନାଂ ପ୍ରାହୁସ୍ତଥାଵିଦ୍ଯାମଚେତନାମ୍ ଵିଦ୍ଯା ଽଵିଦ୍ଯାତ୍ମକଂ ଚୈଵ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଗୁରୋର୍ଵିଭୋଃ

ଜ୍ଞାନକୁ ଚେତନା ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନକୁ ଅଚେତନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏଇ ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦୁଇଁରେ ଗଠିତ।

ରୂପମେଵ ନ ସଂଦେହୋ ଵିଶ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଵଶେ ଯତଃ ଭ୍ରାଂତିର୍ଵିଦ୍ଯା ପରା ଚେତି ଶାର୍ଵଂ ରୂପଂ ପରଂ ଵିଦୁଃ

ବିଶ୍ୱ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ, ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ଆଧିନ। ଭ୍ରମକୁ ଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଶିବଙ୍କର ପରମ ରୂପକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ଅଯଥାବୁଦ୍ଧିରର୍ଥେଷୁ ବହୁଧା ଭ୍ରାଂତିରୁଚ୍ଯତେ ଯଥାର୍ଥାକାରସଂଵିତ୍ତିର୍ଵିଦ୍ଯେତି ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ

ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଭୁଲ୍ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ଭ୍ରମ କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପରେ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାକୁ ଜ୍ଞାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵିକଲ୍ପରହିତଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପରମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ଵୈପରୀତ୍ଯାଦସଚ୍ଛବ୍ଦଃ କଥ୍ଯତେ ଵେଦଵାଦିଭିଃ

ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ, ସେହିଁକୁ ପରମ କୁହାଯାଏ। ତାହାର ବିପରୀତକୁ ବେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାରମାନେ 'ଅସତ୍' କୁହନ୍ତି।