ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଵାଯୋ ଶଂକରଵିଗ୍ରହ ତତ୍ସମୋ ନ ହି ଵକ୍ତାସ୍ତି ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେଷ୍ଵପରଃ ପ୍ରଭୁଃ

ଓ ବାୟୁ, ଆମେ ଏହି ସବୁ ଜଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ—ଶଙ୍କରଙ୍କ ରୂପ ବିଷୟରେ କହ। ତୁମେ ଏହି ତିନି ଜଗତରେ କଥା କହିବାରେ ସମାନ କିଏ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।

ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଵଚସ୍ତେଷାଂ ମହର୍ଷୀଣାଂ ପ୍ରଭଂଜନଃ ସଂସ୍ମୃତ୍ଯ ଶିଵମୀଶାନଂ ପ୍ରଵକ୍ତୁମୁପଚକ୍ରମେ

ମହାର୍ଷିମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭଂଜନ ମହାମୁନି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ପୁରା ସାକ୍ଷାନ୍ମହେଶେନ ଶ୍ରୀକଂଠାଖ୍ଯେନ ମନ୍ଦରେ ଦେଵ୍ଯୈ ଦେଵେନ କଥିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ପାଶୁପତଂ ପରମ୍

ପୂର୍ବେ, ମନ୍ଦର ପାହାଡରେ ମହେଶ୍ୱର, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ସିଧାସଳଖ କହିଥିଲେ।

ତଦେଵ ପୃଷ୍ଟଂ କୃଷ୍ଣେନ ଵିଷ୍ଣୁନା ଵିଶ୍ଵଯୋନିନା ପଶୁତ୍ଵଂ ଚ ସୁରାଦୀନାଂ ପତିତ୍ଵଂ ଚ ଶିଵସ୍ଯ ଚ

ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପାଦକ ବିଷ୍ଣୁ, କୃଷ୍ଣ ଆକାରରେ, ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ—ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ପଶୁ, ଶିବଙ୍କୁ କିପରି ପତି ବୋଲାଯାଏ?

ଯଥୋପଦିଷ୍ଟଂ କୃଷ୍ଣାଯ ମୁନିନା ହ୍ଯୁପମନ୍ଯୁନା ତଥା ସମାସତୋ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ତଚ୍ଛୃଣୁଧ୍ଵମତଂଦ୍ରିତାଃ

ଉପମନ୍ୟୁ ମୁନି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହିବି। ତମେ ଅତି ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।

ପୁରୋପମନ୍ଯୁମାସୀନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃକୃଷ୍ଣଵପୁର୍ଧରଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍

ପୂର୍ବରୁ, ବିଷ୍ଣୁ କୃଷ୍ଣ ଆକାରରେ ଉପମନ୍ୟୁଙ୍କୁ ବସିଥିବାବେଳେ ନମସ୍କାର କରି, ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ।

ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଦେଵ୍ଯୈ ଦେଵେନ ଭାଷିତମ୍ ଦିଵ୍ଯଂ ପାଶୁପତଂ ଜ୍ଞାନଂ ଵିଭୂତିଂ ଵାସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ

ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେବତା ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ପାଶୁପତ ଜ୍ଞାନ ଓ ତାଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭୂତି ଶୁଣିବାକୁ।

କଥଂ ପଶୁପତିର୍ଦେଵଃ ପଶଵଃ କେ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ କୈଃ ପାଶୈସ୍ତେ ନିବଧ୍ଯଂତେ ଵିମୁଚ୍ଯଂତେ ଚ ତେ କଥମ୍

ପଶୁପତି ଦେବତା କିପରି ପଶୁମାନଙ୍କ ପତି? କିଏ ପଶୁ ବୋଲାଯାଏ? କେଉଁ ପାଶରେ ସେମାନେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି ଓ କିପରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ?

ଇତି ସଂଚୋଦିତଃ ଶ୍ରୀମାନୁପମନ୍ଯୁର୍ମହାତ୍ମନା ପ୍ରଣମ୍ଯ ଦେଵଂ ଦେଵୀଂ ଚ ପ୍ରାହ ପୁଷ୍ଟୋ ଯଥା ତଥା

ଉପମନ୍ୟୁ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଶ୍ରୀମାନ ମୁନି ଦେବତା ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଶ୍ନ ଅନୁଯାୟୀ କଥା କହିଲେ।

ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଥାଵରାଂତାଶ୍ଚ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶୂଲିନଃ ପଶଵଃ ପରିକୀର୍ତ୍ଯଂତେ ସଂସାରଵଶଵର୍ତିନଃ

ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଅଚଳ ଜୀବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମସ୍ତେ ଶୂଳଧାରୀ ଦେବଦେବତାଙ୍କ ପଶୁ ବୋଲାଯାନ୍ତି, ସମ୍ସାରର ଅଧୀନ ଅଛନ୍ତି।

ତେଷାଂ ପତିତ୍ଵାଦ୍ଦେଵେଶଃ ଶିଵଃ ପଶୁପତିଃ ସ୍ମୃତଃ ମଲମାଯାଦିଭିଃ ପାଶୈଃ ସ ବଧ୍ନାତି ପଶୂନ୍ପତିଃ

ସେମାନଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରୁ ଦେବେଶ ଶିବ ପଶୁପତି ବୋଲାଯାନ୍ତି। ମଳ, ମାୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଶ ଦ୍ୱାରା ପତି ପଶୁମାନେକୁ ବାନ୍ଧିଥାନ୍ତି।

ସ ଏଵ ମୋଚକସ୍ତେଷାଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ସମ୍ଯଗୁପାସିତଃ ଚତୁର୍ଵିଂଶତିତତ୍ତ୍ଵାନି ମାଯାକର୍ମଗୁଣା ଅମୀ

ସେ ନିଜେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂଜିଲେ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଚବିଶ ଟି ତତ୍ତ୍ୱ—ମାୟା, କର୍ମ, ଗୁଣ ଏହିମାନେ।

ଵିଷଯା ଇତି କଥ୍ଯନ୍ତେ ପାଶା ଜୀଵନିବନ୍ଧନାଃ ବ୍ରହ୍ମାଦିସ୍ତମ୍ବପର୍ଯଂତାନ୍ ପଶୂନ୍ବଦ୍ଧ୍ଵା ମହେଶ୍ଵରଃ

ଏହିମାନେ ଜୀବକୁ ବାନ୍ଧିଥିବା ବିଷୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ମହେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଶୁମାନେକୁ ଏହି ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଥାନ୍ତି।

ପାଶୈରେତୈଃ ପତିର୍ଦେଵଃ କାର୍ଯଂ କାରଯତି ସ୍ଵକମ୍ ତସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ମହେଶସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷୋଚିତାମ୍

ଏହି ପାଶ ଦ୍ୱାରା ପତି ଦେବତା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରକୃତି ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଯଥାଯଥ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।

ବୁଦ୍ଧିଂ ପ୍ରସୂତେ ସା ବୁଦ୍ଧିରହଂକାରମହଂକୃତିଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଦଶୈକଂ ଚ ତନ୍ମାତ୍ରାପଞ୍ଚକଂ ତଥା

ପ୍ରକୃତି ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ସେ ବୁଦ୍ଧି ଅହଂକାର ଦେଇଥାଏ, ଅହଂକାର ଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏକ ମନ, ଏହିପରି ପାଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ଦେଇଥାଏ।

ଶାସନାଦ୍ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶିଵସ୍ଯ ଶିଵଦାଯିନଃ ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯପି ତସ୍ଯୈଵ ଶାସନେନ ମହୀଯସା

ଦେବଦେବତା ଶିବ, ଶିବଦାୟୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ତନ୍ମାତ୍ରାମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ମହାଭୂତାନ୍ଯଶେଷାଣି ଭାଵଯଂତ୍ଯନୁପୂର୍ଵଶଃ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ତୃଣାନ୍ତାନାଂ ଦେହିନାଂ ଦେହସଂଗତିମ୍

ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ ଅନୁକ୍ରମରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମାରୁ ତୃଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେହୀ ଜୀବମାନଙ୍କ ଦେହ ଗଠନ କରେ।

ମହାଭୂତାନ୍ଯଶେଷାଣି ଜନଯଂତି ଶିଵାଜ୍ଞଯା ଅଧ୍ଯଵସ୍ଯତି ଵୈ ବୁଦ୍ଧିରହଂକାରୋଭିମନ୍ଯତେ

ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ମହାଭୂତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧି ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଆହଂକାର ତାହାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବେ।

ଚିତ୍ତଂ ଚେତଯତେ ଚାପି ମନଃ ସଂକଲ୍ପଯତ୍ଯପି ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନି ଚ ଗୃହ୍ଣନ୍ତି ଶବ୍ଦାଦୀନ୍ଵିଷଯାନ୍ ପୃଥକ୍

ଚିତ୍ତ ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ଇଚ୍ଛା ଓ ଭାବନା ଗଠନ କରେ; ଶ୍ରବଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ନିଜ-ନିଜ ବିଷୟ, ଯଥା ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଧରିଥାନ୍ତି।

ସ୍ଵାନେଵ ନାନ୍ଯାନ୍ଦେଵସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯେନାଜ୍ଞାବଲେନ ଵୈ ଵାଗାଦୀନ୍ଯପି ଯାନ୍ଯାସଂସ୍ତାନି କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅନ୍ୟର ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଓ ଆଜ୍ଞାରେ, ଭାଷା ଓ କାର୍ମିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି।

ଯଥା ସ୍ଵଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ନାନ୍ଯତ୍କିଂଚିଚ୍ଛିଵାଜ୍ଞଯା ଶବ୍ଦାଦଯୋପି ଗୃହ୍ଯଂତେ କ୍ରିଯନ୍ତେ ଵଚନାଦଯଃ

ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି କରେନାହିଁ; ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ହୁଏ, ଭାଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦିତ ହୁଏ।

ଅଵିଲଂଘ୍ଯା ହି ସର୍ଵେଷାମାଜ୍ଞା ଶଂଭୋର୍ଗରୀଯସୀ ଅଵକାଶମଶେଷାଣାଂ ଭୂତାନାଂ ସଂପ୍ରଯଚ୍ଛତି

ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅଟୁଟ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଅବସର ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଆକାଶଃ ପରମେଶସ୍ଯ ଶାସନାଦେଵ ସର୍ଵଗଃ ପ୍ରାଣାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ତଥା ନାମଭେଦୈରଂତର୍ବହିର୍ଜଗତ୍

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆକାଶ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପି; ପ୍ରାଣ ଓ ନାମର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି।

ବିଭର୍ତି ସର୍ଵଂ ଶର୍ଵସ୍ଯ ଶାସନେନ ପ୍ରଭଞ୍ଜନଃ ହଵ୍ଯଂ ଵହତି ଦେଵାନାଂ କଵ୍ଯଂ କଵ୍ଯାଶିନାମପି

ଶର୍ବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପବନ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରେ; ସେ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ହବି ଓ ପିତୃପିତାଙ୍କ ପାଇଁ କାବ୍ୟ ଉଠାଇ ନେଇଥାନ୍ତି।

ପାକାଦ୍ଯଂ ଚ କରୋତ୍ଯଗ୍ନିଃ ପରମେଶ୍ଵରଶାସନାତ୍ ସଂଜୀଵନାଦ୍ଯଂ ସର୍ଵସ୍ଯ କୁର୍ଵତ୍ଯାପସ୍ତଦାଜ୍ଞଯା

ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅଗ୍ନି ରନ୍ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଏହି ଆଜ୍ଞାରେ ଜଳ ସମସ୍ତ ପାଇଁ ଜୀବନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ।

ଵିଶ୍ଵମ୍ଭରା ଜଗନ୍ନିତ୍ଯଂ ଧତ୍ତେ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରାଜ୍ଞଯା ଦେଵାନ୍ପାତ୍ଯସୁରାନ୍ ହଂତି ତ୍ରିଲୋକମଭିରକ୍ଷତି

ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୃଥିବୀ ସଦା ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରେ; ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ, ଅସୁରଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ, ତିନି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରେ।

ଆଜ୍ଞଯା ତସ୍ଯ ଦେଵେନ୍ଦ୍ରଃ ସର୍ଵୈର୍ଦେଵୈରଲଂଘ୍ଯଯା ଆଧିପତ୍ଯମପାଂ ନିତ୍ଯଂ କୁରୁତେ ଵରୁଣସ୍ସଦା

ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦେବେନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଜଳର ଶାସନ କରନ୍ତି; ଭାରୁଣ ସଦା ତାହାକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି।

ପାଶୈର୍ବଧ୍ନାତି ଚ ଯଥା ଦଂଡ୍ଯାଂସ୍ତସ୍ଯୈଵ ଶାସନାତ୍ ଦଦାତି ନିତ୍ଯଂ ଯକ୍ଷେନ୍ଦ୍ରୋ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦ୍ରଵିଣେଶ୍ଵରଃ

ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଥାନ୍ତି; ଯକ୍ଷରାଜ ସଦା ଧନର ମାଲିକ ଭାବେ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ପୁଣ୍ଯାନୁରୂପଂ ଭୂତେଭ୍ଯଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାନୁଶାସନାତ୍ କରୋତି ସଂପଦଃ ଶଶ୍ଵଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଚାପି ସୁମେଧସାମ୍

ପୁଣ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସମ୍ପଦ ପାଆନ୍ତି, ଏହା ପୁରୁଷଙ୍କ ନିର୍ଦେଶରେ ହୁଏ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ଦୀର୍ଘ ଜ୍ଞାନ ପାଆନ୍ତି।