ଶିଵପୁରାଣମ୍

ପରସ୍ତାତ୍ପରମାତ୍ମେତି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ ଵର୍ତନ୍ତେ ଵସଵଃ କେଚିତ୍ପରମାତ୍ମପଦାଶ୍ରଯାଃ

ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ବସୁମାନେ ପରମାତ୍ମାର ଦଶାରେ ବସିଛନ୍ତି।

ଅନ୍ତରାତ୍ମପଦେ କେଚିତ୍କେଚିଦାତ୍ମପଦେ ତଥା ଶାନ୍ତ୍ଯତୀତପଦେ ଶୈଵାଃ ଶାନ୍ତେ ମାହେଶ୍ଵରେ ତତଃ

କିଛି ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଆତ୍ମାର ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି; ଶୈବମାନେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି, ତା'ପରେ ମହେଶ୍ୱରମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଦ୍ଯାଯାନ୍ତୁ ଯଥା ରୌଦ୍ରାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ ତୁ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ ନିଵୃତ୍ତୌ ଚ ତଥାତ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଂଗଯୋନଯଃ

ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ରରେ ରୌଦ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ; ନିବୃତ୍ତିରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଦେଵଯୋନ୍ଯଷ୍ଟକଂ ମୁଖ୍ଯଂ ମାନୁଷ୍ଯମଥ ମଧ୍ଯମମ୍ ପକ୍ଷ୍ଯାଦଯୋ ଽଧମାଃ ପଞ୍ଚଯୋନଯସ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ

ଅଷ୍ଟ ପ୍ରମୁଖ ଦେବ ଜନ୍ମ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ, ମାନବ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟମ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ମିଶି ଚଉଦ ହୁଏ।

ଉତ୍ତରାଧରଭାଵୋ ଽପି ଜ୍ଞେଯସ୍ସଂସାରିଣୋ ମଲଃ ଯଥାମଭାଵୋ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ପକ୍ଵତା

ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭାବଟି ସଂସାରୀ ଆତ୍ମାର ମଳ ବୋଲି ବୁଝିବା; ମୁକ୍ତ ପାଇଁ ମଳର ଅଭାବ, ପ୍ରଥମେ କଚା, ପରେ ପକା ହୁଏ।

ମଲୋ ଽପ୍ଯାମଶ୍ଚ ପକ୍ଵଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ସଂସାରକାରଣମ୍ ଆମେ ତ୍ଵଧରତା ପୁଂସାଂ ପକ୍ଵେ ତୂତ୍ତରତା କ୍ରମାତ୍

ମଳ ମଧ୍ୟ କଚା କିମ୍ବା ପକା ହୁଏ, ଏହିଠାରୁ ସଂସାର ହୁଏ; କଚା ଥିଲେ ମଣିଷମାନେ ତଳରେ ରହନ୍ତି, ପକା ହେଲେ କ୍ରମେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ପଶ୍ଵାତ୍ମାନସ୍ତ୍ରିଧାଭିନ୍ନା ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିମଲାଃ କ୍ରମାତ୍ ଅତ୍ରୋତ୍ତରା ଏକମଲା ଦ୍ଵିମଲା ମଧ୍ଯମା ମତାଃ ତ୍ରିମଲାସ୍ତ୍ଵଧମା ଜ୍ଞେଯା ଯଥୋତ୍ତରମଧିଷ୍ଠିତାଃ

ପଶୁସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ତିନିପ୍ରକାର: ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମଳ ଥିବା; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମଳ ଥିବା ଉଚ୍ଚ, ଦୁଇ ମଳ ଥିବା ମଧ୍ୟମ, ତିନି ମଳ ଥିବା ନିମ୍ନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ରିମଲାନଧିତିଷ୍ଠଂତି ଦ୍ଵିମଲୈକମଲାଃ କ୍ରମାତ୍ ଇତ୍ଥମୌପାଧିକୋ ଭେଦୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ପରିକଲ୍ପିତଃ

ତିନି ମଳ ଥିବାମାନେ, ଦୁଇ ଓ ଏକ ମଳ ଥିବାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଶାସିତ; ଏଭଳି ଉପାଧି ଆଧାରିତ ଭିନ୍ନତା ବିଶ୍ୱରେ କଳ୍ପିତ।

ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିମଲାନ୍ସର୍ଵାଞ୍ଛିଵ ଏକୋ ଽଧିତିଷ୍ଠତି ଅଶିଵାତ୍ମକମପ୍ଯେତଚ୍ଛିଵେନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଯଥା

ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମଳ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଶିବ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଅଶିବ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

ଅରୁଦ୍ରାତ୍ମକମିତ୍ଯେଵଂ ରୁଦ୍ରୈର୍ଜଗଦଧିଷ୍ଠିତମ୍ ଅଣ୍ଡାନ୍ତା ହି ମହାଭୂମିଶ୍ଶତରୁଦ୍ରାଦ୍ଯଧିଷ୍ଠିତା

ଏଭଳି, ରୁଦ୍ର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁଥିବା ମଧ୍ୟ ଜଗତ୍ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଅଣ୍ଡ ରୁପରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମହାଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତଶଃ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି।

ମାଯାନ୍ତମନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତୁ ହ୍ଯମରେଶାଦିଭିଃ କ୍ରମାତ୍ ଅଂଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରପର୍ଯନ୍ତୈସ୍ସମଂତାତ୍ସଂତତଂ ତତମ୍

ମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗ ଅମରେଶ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ ଭରିଛନ୍ତି, ଅଙ୍ଗୁଠି ମାପରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ।

ମହାମାଯାଵସାନା ଦ୍ଯୌର୍ଵାଯ୍ଵାଦ୍ଯୈର୍ଭୁଵନାଧିପୈଃ ଅନାଶ୍ରିତାନ୍ତୈରଧ୍ଵାନ୍ତର୍ଵର୍ତିଭିସ୍ସମଧିଷ୍ଠିତାଃ

ମହାମାୟାରେ ଶେଷ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୁବନାଧିପତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଅନାଶ୍ରିତ ଶେଷରେ ଏବଂ ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବାମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥିତ।

ତେ ହି ସାକ୍ଷାଦ୍ଦିଵିଷଦସ୍ତ୍ଵନ୍ତରିକ୍ଷସଦସ୍ତଥା ପୃଥିଵୀପଦ ଇତ୍ଯେଵଂ ଦେଵା ଦେଵଵ୍ରତୈଃ ସ୍ତୁତା

ସେମାନେ ସିଧାସଳଖ ଦିବ୍ୟ ଦେବତା, ଏଭଳି ମଧ୍ୟଭାଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ।

ଏଵନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମଲୈରାମୈଃ ପକ୍ଵୈରେଵ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ନିଦାନଭୂତୈସ୍ସଂସାରରୋଗଃ ପୁଂସାଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ

ଏଭଳି ତିନି ପ୍ରକାର ମଳ, କଚା ଓ ପକା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଂସାର ରୋଗର କାରଣ ହୁଏ।

ଅସ୍ଯ ରୋଗସ୍ଯ ଭୈଷଜ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମେଵ ନ ଚାପରମ୍ ଭିଷଗାଜ୍ଞାପକଃ ଶମ୍ଭୁଶ୍ଶିଵଃ ପରମକାରଣମ୍

ଏହି ରୋଗର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଔଷଧ ଦେବାକୁ ଶମ୍ଭୁ, ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ।

ଅଦୁଃଖେନା ଽପି ଶକ୍ତୋ ଽସୌ ପଶୂନ୍ମୋଚଯିତୁଂ ଶିଵଃ କଥଂ ଦୁଃଖଂ କରୋତୀତି ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା

ଯିଏ କିଏ ଦୁଃଖ ଦେଇବା ଛଡ଼ା, ସହଜରେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରନ୍ତି, ସେ ଶିବ କେମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବେ? ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ।

ଦୁଃଖମେଵ ହି ସର୍ଵୋ ଽପି ସଂସାର ଇତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ କଥଂ ଦୁଃଖମଦୁଃଖଂ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵଭାଵୋ ହ୍ଯଵିପର୍ଯଯଃ

ଏହି ସଂସାର ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖମୟ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଦୁଃଖ କେମିତି ଦୁଃଖ ନୁହେଁ ହେବ? କାରଣ, ସ୍ୱଭାବ କେବେ ବଦଳେ ନାହିଁ।

ନ ହି ରୋଗୀ ହ୍ଯରୋଗୀ ସ୍ଯାଦ୍ଭିଷଗ୍ଭୈଷଜ୍ଯକାରଣାତ୍ ରୋଗାର୍ତଂ ତୁ ଭିଷଗ୍ରୋଗାଦ୍ଭୈଷଜୈସ୍ସୁଖମୁଦ୍ଧରେତ୍

ଏକ ରୋଗୀ କେବଳ ଡାକ୍ତର ବା ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଡାକ୍ତର ତାଙ୍କ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ରୋଗୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇପାରନ୍ତି।

ଏଵଂ ସ୍ଵଭାଵମଲିନାନ୍ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଦୁଃଖିନଃ ପଶୂନ୍ ସ୍ଵାଜ୍ଞୌଷଧଵିଧାନେନ ଦୁଃଖାନ୍ମୋଚଯତେ ଶିଵଃ

ଏହିପରି, ଯେଉଁ ପଶୁମାନେ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ, ଶିବ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।

ନ ଭିଷକ୍କାରଣଂ ରୋଗେ ଶିଵଃ ସଂସାରକାରଣମ୍ ଇତ୍ଯେତଦପି ଵୈଷମ୍ଯଂ ନ ଦୋଷାଯାସ୍ଯ କଲ୍ପତେ

ଡାକ୍ତର କେବେ ରୋଗର କାରଣ ନୁହଁ, ଏଭଳି ଶିବ ସଂସାରର କାରଣ ନୁହଁ। ଏହି ଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଦୋଷ ହେବ ନାହିଁ।

ଦୁଃଖେ ସ୍ଵଭାଵସଂସିଦ୍ଧେ କଥନ୍ତତ୍କାରଣଂ ଶିଵଃ ସ୍ଵାଭାଵିକୋ ମଲଃ ପୁଂସାଂ ସ ହି ସଂସାରଯତ୍ଯମୂନ୍

ଦୁଃଖ ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଛି, ଶିବ କିପରି ତାହାର କାରଣ ହେବେ? ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ଜନ୍ମଜାତ ମଲ ତାଙ୍କୁ ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚାଇଥାଏ।

ସଂସାରକାରଣଂ ଯତ୍ତୁ ମଲଂ ମାଯାଦ୍ଯଚେତନମ୍ ତତ୍ସ୍ଵଯଂ ନ ପ୍ରଵର୍ତେତ ଶିଵସାନ୍ନିଧ୍ଯମନ୍ତରା

ଯେଉଁ ମଲ ସଂସାରର କାରଣ, ସେଠାରେ ମାୟା ପରି ଜଡ; ଏହା ଶିବଙ୍କର ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଛଡ଼ା କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ।

ଯଥା ମଣିରଯସ୍କାଂତସ୍ସାନ୍ନିଧ୍ଯାଦୁପକାରକଃ ଅଯସଶ୍ଚଲତସ୍ତଦ୍ଵଚ୍ଛିଵୋ ଽପ୍ଯସ୍ଯେତି ସୂରଯଃ

ଯେପରି ଚୁମ୍ବକ ନିକଟରେ ଲୋହା ଚଳିଥାଏ, ସେପରି ଶିବଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଲ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ନ ନିଵର୍ତଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ସଦକାରଣମ୍ ଅଧିଷ୍ଠାତା ତତୋ ନିତ୍ଯମଜ୍ଞାତୋ ଜଗତଶ୍ଶିଵଃ

ଏହି ସାନ୍ନିଧ୍ୟ, ଯାହା ସବୁବେଳେ କାରଣ, ଦୂର କରିହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଶିବ ସଦା ଜଗତରୁ ଅଜ୍ଞାତ ରହନ୍ତି।

ନ ଶିଵେନ ଵିନା କିଂଚିତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତମିହ ଵିଦ୍ଯତେ ତତ୍ପ୍ରେରିତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ତଥାପି ନ ସ ମୁହ୍ଯତି

ଏଠାରେ ଶିବଙ୍କ ବିନା କିଛି ଘଟେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କ ଚେଷ୍ଟାରେ ହୁଏ, ତଥାପି ସେ ମୋହିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶକ୍ତିରାଜ୍ଞାତ୍ମିକା ତସ୍ଯ ନିଯନ୍ତ୍ରୀ ଵିଶ୍ଵତୋମୁଖୀ ତଯା ତତମିଦଂ ଶଶ୍ଵତ୍ତଥାପି ସ ନ ଦୁଷ୍ଯତି

ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଆଜ୍ଞା ରୂପ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପିଛି; ତଥାପି ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅନିଦଂ ପ୍ରଥମଂ ସର୍ଵମୀଶିତଵ୍ଯଂ ସ ଈଶ୍ଵରଃ ଈଶନାଚ୍ଚ ତଦୀଯାଜ୍ଞା ତଥାପି ସ ନ ଦୁଷ୍ଯତି

ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଶାସନ କରୁଥିବା ପ୍ରଥମ ଈଶ୍ୱର; ତାଙ୍କର ଶାସନରୁ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ଆସେ, ତଥାପି ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଯୋ ଽନ୍ଯଥା ମନ୍ଯତେ ମୋହାତ୍ସ ଵିନଷ୍ଯତି ଦୁର୍ମତିଃ ତଚ୍ଛକ୍ତିଵୈଭଵାଦେଵ ତଥାପି ସ ନ ଦୁଷ୍ଯତି

ଯେଉଁଠି ମୁହଁ ଦେଇ ଅନ୍ୟଥା ଭାବେ ଭାବେ, ସେ ମୂଢ଼ ମନେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ତଥାପି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିର ମହିମାରୁ ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଵ୍ଯୋମ୍ନଃ ଶ୍ରୁତାଃ ଵାଗରୀରିଣୀ ସତ୍ଯମୋମମୃତଂ ସୌମ୍ଯମିତ୍ଯାଵିରଭଵତ୍ସ୍ଫୁଟମ୍

ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଆକାଶରୁ ଶୁଣାଗଲା: 'ସତ୍ୟ, ଓଁ, ଅମୃତ, ଶାନ୍ତ'—ଏହି ଶବ୍ଦମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।