ଶିଵପୁରାଣମ୍

ସୁଵର୍ଣମେଵ ନାଂଗାରଂ ଦ୍ରାଵଯତ୍ଯଗ୍ନିସଂଗମଃ ଏଵଂ ପକ୍ଵମଲାନେଵ ମୋଚଯେନ୍ନ ଶିଵପରାନ୍

ଅଗ୍ନି ସହ ସଂଯୋଗରେ କେବଳ ସୁନା ଗଳିଯାଏ, କୋଇଳା ନୁହେଁ; ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୋଷ ପକ୍କା ହୋଇଯାଇଛି, କେବଳ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଶିବଭକ୍ତମାନେ ନୁହେଁ।

ଯଦ୍ଯଥା ଭଵିତୁଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ତତ୍ତଥା ନ ଭଵେତ୍ସ୍ଵଯମ୍ ଵିନା ଭାଵନଯା କର୍ତା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରସ୍ସନ୍ତତୋ ଭଵେତ୍

ଯାହା ଯେପରି ହେବାଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।

ସ୍ଵଭାଵଵିମଲୋ ଯଦ୍ଵତ୍ସର୍ଵାନୁଗ୍ରାହକଶ୍ଶିଵଃ ସ୍ଵଭାଵମଲିନାସ୍ତଦ୍ଵଦାତ୍ମନୋ ଜୀଵସଂଜ୍ଞିତାଃ

ଯେପରି ଶିବ ନିଜ ଗୁଣରେ ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେପରି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗୁଣ ଅପବିତ୍ର, ସେମାନେ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଅନ୍ଯଥା ସଂସରନ୍ତ୍ଯେତେ ନିଯମାନ୍ନ ଶିଵଃ କଥମ୍ କର୍ମମାଯାନୁବନ୍ଧୋସ୍ଯ ସଂସାରଃ କଥ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ

ନହେଲେ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଘୁରୁଥାନ୍ତେ; କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ଶିବ କର୍ମ ଓ ମାୟାରେ ବନ୍ଧି ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି?

ଅନୁବନ୍ଧୋ ଽଯମସ୍ଯୈଵ ନ ଶିଵସ୍ଯେତି ହେତୁମାନ୍ ସ ହେତୁରାତ୍ମନାମେଵ ନିଜୋ ନାଗନ୍ତୁକୋ ମଲଃ

ଏହି ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବର, ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହି ଦୋଷ ନିଜର, ବାହାରୁ ଆସିନଥିବା।

ଆଗନ୍ତୁକତ୍ଵେ କସ୍ଯାପି ଭାଵ୍ଯଂ କେନାପି ହେତୁନା ଯୋ ଽଯଂ ହେତୁରସାଵେକସ୍ତ୍ଵଵିଚିତ୍ରସ୍ଵଭାଵତଃ

ଯଦି ଏହି ଦୋଷ ବାହାରୁ ଆସିଥାନ୍ତା, ତେବେ କିଛି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ଏହି କାରଣ ନିଜ ଅଲଗା ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ।

ଆତ୍ମତାଯାଃ ସମତ୍ଵେ ଽପି ବଦ୍ଧା ମୁକ୍ତାଃ ପରେ ଯତଃ ବଦ୍ଧେଷ୍ଵେଵ ପୁନଃ କେଚିଲ୍ଲଯଭୋଗାଧିକାରତଃ

ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଏ ବନ୍ଧନରେ ରହିଛନ୍ତି ଓ କିଏ ମୁକ୍ତ; ବନ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ କିଏ ପୁନି ଲୟ ଓ ଭୋଗର ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା।

ଜ୍ଞାନୈଶ୍ଵର୍ଯାଦିଵୈଷମ୍ଯଂ ଭଜନ୍ତେ ସୋତ୍ତରାଧରାଃ କେଚିନ୍ମୂର୍ତ୍ଯାତ୍ମତାଂ ଯାନ୍ତି କେଚିଦାସନ୍ନଗୋଚରାଃ

କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭିନ୍ନତା ଧାରଣ କରନ୍ତି; କିଛି ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ନିକଟରେ ରହନ୍ତି।

ମୂର୍ତ୍ଯାତ୍ମସୁ ଶିଵାଃ କେଚିଦଧ୍ଵନାଂ ମୂର୍ଧସୁ ସ୍ଥିତାଃ ମଧ୍ଯେ ମହେଶ୍ଵରା ରୁଦ୍ରାସ୍ତ୍ଵର୍ଵାଚୀନପଦେ ସ୍ଥିତାଃ

ଯେମାନେ ଦେହଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଶିବ ମାନେ ପଥର ଶିରା ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି; ତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଆସନ୍ନେ ଽପି ଚ ମାଯାଯାଃ ପରସ୍ମାତ୍କାରଣାତ୍ତ୍ରଯମ୍ ତତ୍ରାପ୍ଯାତ୍ମା ସ୍ଥିତୋ ଽଧସ୍ତାଦନ୍ତରାତ୍ମା ଚ ମଧ୍ଯତଃ

ମାୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ତିନିପ୍ରକାର କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ତଳେ ରହେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଅଛି।

ପରସ୍ତାତ୍ପରମାତ୍ମେତି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ ଵର୍ତନ୍ତେ ଵସଵଃ କେଚିତ୍ପରମାତ୍ମପଦାଶ୍ରଯାଃ

ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ବସୁମାନେ ପରମାତ୍ମାର ଦଶାରେ ବସିଛନ୍ତି।

ଅନ୍ତରାତ୍ମପଦେ କେଚିତ୍କେଚିଦାତ୍ମପଦେ ତଥା ଶାନ୍ତ୍ଯତୀତପଦେ ଶୈଵାଃ ଶାନ୍ତେ ମାହେଶ୍ଵରେ ତତଃ

କିଛି ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଆତ୍ମାର ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି; ଶୈବମାନେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି, ତା'ପରେ ମହେଶ୍ୱରମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଦ୍ଯାଯାନ୍ତୁ ଯଥା ରୌଦ୍ରାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ ତୁ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ ନିଵୃତ୍ତୌ ଚ ତଥାତ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଂଗଯୋନଯଃ

ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ରରେ ରୌଦ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ; ନିବୃତ୍ତିରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଦେଵଯୋନ୍ଯଷ୍ଟକଂ ମୁଖ୍ଯଂ ମାନୁଷ୍ଯମଥ ମଧ୍ଯମମ୍ ପକ୍ଷ୍ଯାଦଯୋ ଽଧମାଃ ପଞ୍ଚଯୋନଯସ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ

ଅଷ୍ଟ ପ୍ରମୁଖ ଦେବ ଜନ୍ମ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ, ମାନବ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟମ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ମିଶି ଚଉଦ ହୁଏ।

ଉତ୍ତରାଧରଭାଵୋ ଽପି ଜ୍ଞେଯସ୍ସଂସାରିଣୋ ମଲଃ ଯଥାମଭାଵୋ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ପକ୍ଵତା

ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭାବଟି ସଂସାରୀ ଆତ୍ମାର ମଳ ବୋଲି ବୁଝିବା; ମୁକ୍ତ ପାଇଁ ମଳର ଅଭାବ, ପ୍ରଥମେ କଚା, ପରେ ପକା ହୁଏ।

ମଲୋ ଽପ୍ଯାମଶ୍ଚ ପକ୍ଵଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ସଂସାରକାରଣମ୍ ଆମେ ତ୍ଵଧରତା ପୁଂସାଂ ପକ୍ଵେ ତୂତ୍ତରତା କ୍ରମାତ୍

ମଳ ମଧ୍ୟ କଚା କିମ୍ବା ପକା ହୁଏ, ଏହିଠାରୁ ସଂସାର ହୁଏ; କଚା ଥିଲେ ମଣିଷମାନେ ତଳରେ ରହନ୍ତି, ପକା ହେଲେ କ୍ରମେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ପଶ୍ଵାତ୍ମାନସ୍ତ୍ରିଧାଭିନ୍ନା ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିମଲାଃ କ୍ରମାତ୍ ଅତ୍ରୋତ୍ତରା ଏକମଲା ଦ୍ଵିମଲା ମଧ୍ଯମା ମତାଃ ତ୍ରିମଲାସ୍ତ୍ଵଧମା ଜ୍ଞେଯା ଯଥୋତ୍ତରମଧିଷ୍ଠିତାଃ

ପଶୁସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ତିନିପ୍ରକାର: ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମଳ ଥିବା; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମଳ ଥିବା ଉଚ୍ଚ, ଦୁଇ ମଳ ଥିବା ମଧ୍ୟମ, ତିନି ମଳ ଥିବା ନିମ୍ନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ରିମଲାନଧିତିଷ୍ଠଂତି ଦ୍ଵିମଲୈକମଲାଃ କ୍ରମାତ୍ ଇତ୍ଥମୌପାଧିକୋ ଭେଦୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ପରିକଲ୍ପିତଃ

ତିନି ମଳ ଥିବାମାନେ, ଦୁଇ ଓ ଏକ ମଳ ଥିବାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଶାସିତ; ଏଭଳି ଉପାଧି ଆଧାରିତ ଭିନ୍ନତା ବିଶ୍ୱରେ କଳ୍ପିତ।

ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିମଲାନ୍ସର୍ଵାଞ୍ଛିଵ ଏକୋ ଽଧିତିଷ୍ଠତି ଅଶିଵାତ୍ମକମପ୍ଯେତଚ୍ଛିଵେନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଯଥା

ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମଳ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଶିବ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଅଶିବ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।

ଅରୁଦ୍ରାତ୍ମକମିତ୍ଯେଵଂ ରୁଦ୍ରୈର୍ଜଗଦଧିଷ୍ଠିତମ୍ ଅଣ୍ଡାନ୍ତା ହି ମହାଭୂମିଶ୍ଶତରୁଦ୍ରାଦ୍ଯଧିଷ୍ଠିତା

ଏଭଳି, ରୁଦ୍ର ସ୍ୱରୂପ ନୁହେଁଥିବା ମଧ୍ୟ ଜଗତ୍ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଅଣ୍ଡ ରୁପରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ମହାଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶତଶଃ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଶାସନ କରନ୍ତି।

ମାଯାନ୍ତମନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତୁ ହ୍ଯମରେଶାଦିଭିଃ କ୍ରମାତ୍ ଅଂଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରପର୍ଯନ୍ତୈସ୍ସମଂତାତ୍ସଂତତଂ ତତମ୍

ମାୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ମଧ୍ୟଭାଗ ଅମରେଶ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ରମେ ଭରିଛନ୍ତି, ଅଙ୍ଗୁଠି ମାପରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମସ୍ତ ଦିଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ।

ମହାମାଯାଵସାନା ଦ୍ଯୌର୍ଵାଯ୍ଵାଦ୍ଯୈର୍ଭୁଵନାଧିପୈଃ ଅନାଶ୍ରିତାନ୍ତୈରଧ୍ଵାନ୍ତର୍ଵର୍ତିଭିସ୍ସମଧିଷ୍ଠିତାଃ

ମହାମାୟାରେ ଶେଷ ଦିବ୍ୟ ଲୋକ, ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୁବନାଧିପତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ; ଅନାଶ୍ରିତ ଶେଷରେ ଏବଂ ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥିବାମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥିତ।

ତେ ହି ସାକ୍ଷାଦ୍ଦିଵିଷଦସ୍ତ୍ଵନ୍ତରିକ୍ଷସଦସ୍ତଥା ପୃଥିଵୀପଦ ଇତ୍ଯେଵଂ ଦେଵା ଦେଵଵ୍ରତୈଃ ସ୍ତୁତା

ସେମାନେ ସିଧାସଳଖ ଦିବ୍ୟ ଦେବତା, ଏଭଳି ମଧ୍ୟଭାଗ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ; ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ।

ଏଵନ୍ତ୍ରିଭିର୍ମଲୈରାମୈଃ ପକ୍ଵୈରେଵ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍ ନିଦାନଭୂତୈସ୍ସଂସାରରୋଗଃ ପୁଂସାଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ

ଏଭଳି ତିନି ପ୍ରକାର ମଳ, କଚା ଓ ପକା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସଂସାର ରୋଗର କାରଣ ହୁଏ।

ଅସ୍ଯ ରୋଗସ୍ଯ ଭୈଷଜ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନମେଵ ନ ଚାପରମ୍ ଭିଷଗାଜ୍ଞାପକଃ ଶମ୍ଭୁଶ୍ଶିଵଃ ପରମକାରଣମ୍

ଏହି ରୋଗର ଏକମାତ୍ର ଔଷଧ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ଏହି ଔଷଧ ଦେବାକୁ ଶମ୍ଭୁ, ଶିବ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ।

ଅଦୁଃଖେନା ଽପି ଶକ୍ତୋ ଽସୌ ପଶୂନ୍ମୋଚଯିତୁଂ ଶିଵଃ କଥଂ ଦୁଃଖଂ କରୋତୀତି ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା

ଯିଏ କିଏ ଦୁଃଖ ଦେଇବା ଛଡ଼ା, ସହଜରେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରିପାରନ୍ତି, ସେ ଶିବ କେମିତି ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବେ? ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖିବା ଦରକାର ନାହିଁ।

ଦୁଃଖମେଵ ହି ସର୍ଵୋ ଽପି ସଂସାର ଇତି ନିଶ୍ଚିତମ୍ କଥଂ ଦୁଃଖମଦୁଃଖଂ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵଭାଵୋ ହ୍ଯଵିପର୍ଯଯଃ

ଏହି ସଂସାର ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖମୟ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ। ଦୁଃଖ କେମିତି ଦୁଃଖ ନୁହେଁ ହେବ? କାରଣ, ସ୍ୱଭାବ କେବେ ବଦଳେ ନାହିଁ।

ନ ହି ରୋଗୀ ହ୍ଯରୋଗୀ ସ୍ଯାଦ୍ଭିଷଗ୍ଭୈଷଜ୍ଯକାରଣାତ୍ ରୋଗାର୍ତଂ ତୁ ଭିଷଗ୍ରୋଗାଦ୍ଭୈଷଜୈସ୍ସୁଖମୁଦ୍ଧରେତ୍

ଏକ ରୋଗୀ କେବଳ ଡାକ୍ତର ବା ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଡାକ୍ତର ତାଙ୍କ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ରୋଗୀଙ୍କୁ ସୁଖ ଦେଇପାରନ୍ତି।

ଏଵଂ ସ୍ଵଭାଵମଲିନାନ୍ସ୍ଵଭାଵାଦ୍ଦୁଃଖିନଃ ପଶୂନ୍ ସ୍ଵାଜ୍ଞୌଷଧଵିଧାନେନ ଦୁଃଖାନ୍ମୋଚଯତେ ଶିଵଃ

ଏହିପରି, ଯେଉଁ ପଶୁମାନେ ସ୍ୱଭାବରୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ, ଶିବ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଓ ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି।