ଶିଵପୁରାଣମ୍

ମୂର୍ତାତ୍ମନ୍ଯେଵମୈଶ୍ଵର୍ଯମୀଶ୍ଵରସ୍ଯୈଵ ନାତ୍ମନାମ୍ ନ ହି କାଷ୍ଠଂ ଜ୍ଵଲତ୍ଯୂର୍ଧ୍ଵମଗ୍ନିରେଵ ଜ୍ଵଲତ୍ଯସୌ

ଦେହଧାରୀ ଆତ୍ମାରେ ଶାସନ କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କର, ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ନୁହେଁ; କାଠି ଉପରକୁ ଜଳେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନି ହିଁ ଜଳେ।

କାଷ୍ଠସ୍ଯାଂଗାରତା ନାଗ୍ନେରେଵମତ୍ରାପି ଯୋଜ୍ଯତାମ୍ ଅତ ଏଵ ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍କାଷ୍ଠପାଷାଣମୃତ୍ସ୍ଵପି

କାଠିର କୋଇଳା ହେବା ଗୁଣ କାଠିର, ଅଗ୍ନିର ନୁହେଁ; ଏହିପରି, ଏହି ସଂସାରରେ କାଠି, ପାଥର କିମ୍ବା ମାଟିରେ—

ଶିଵାଵେଶଵଶାଦେଵ ଶିଵତ୍ଵମୁପଚର୍ଯତେ ମୈତ୍ର୍ଯାଦଯୋ ଗୁଣା ଗୌଣାସ୍ତସ୍ମାତ୍ତେ ଭିନ୍ନଵୃତ୍ତଯଃ

ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ମାନେ ଶିବତ୍ୱ ପାଇଥାନ୍ତି; ମୈତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡିକ ଦ୍ୱିତୀୟ, ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଭିନ୍ନ।

ତୈର୍ଗୁଣୈରୁପରକ୍ତାନାଂ ଦୋଷାଯ ଚ ଗୁଣାଯ ଚ ଯତ୍ତୁ ଗୌଣମଗୌଣଂ ଚ ତତ୍ସର୍ଵମନୁଗୃହ୍ଣତଃ ନ ଗୁଣାଯ ନ ଦୋଷାଯ ଶିଵସ୍ଯ ଗୁଣଵୃତ୍ତଯଃ

ଏହି ଗୁଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଉପରେ ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଉପକାର କିମ୍ବା ଅପକାର କରିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ମୂଳ ନୁହେଁ, ସେ ସବୁକୁ ଭଗବାନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି—ଶିବଙ୍କ ଗୁଣ କେବେ ଉପକାର କିମ୍ବା ଅପକାର ପାଇଁ ନୁହେଁ।

ନ ଚାନୁଗ୍ରହଶବ୍ଦାର୍ଥଂ ଗୌଣମାହୁର୍ଵିପଶ୍ଚିତଃ ସଂସାରମୋଚନଂ କିଂ ତୁ ଶୈଵମାଜ୍ଞାମଯଂ ହିତମ୍

ପଣ୍ଡିତମାନେ 'ଅନୁଗ୍ରହ' ଶବ୍ଦକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଉପକାର, ଯାହା ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଓ ଶୁଭ।

ହିତଂ ତଦାଜ୍ଞାକରଣଂ ଯଦ୍ଧିତଂ ତଦନୁଗ୍ରହଃ ସର୍ଵଂ ହିତେ ନିଯୁଞ୍ଜାଵଃ ସର୍ଵାନୁଗ୍ରହକାରକଃ

ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଇଥିବା କାମ ଉପକାରକ; ସେହି ଉପକାର ହେଉଛି ଅନୁଗ୍ରହ। ଆମେ ସବୁକୁ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିଦେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାରକ।

ଯସ୍ତୂପକାରଶବ୍ଦାର୍ଥସ୍ତମପ୍ଯାହୁରନୁଗ୍ରହମ୍ ତସ୍ଯାପି ହିତରୂପତ୍ଵାଚ୍ଛିଵଃ ସର୍ଵୋପକାରକଃ

'ସହାୟତା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ମଧ୍ୟ ଉପକାରର ରୂପ; ଏହିପରି ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପକାରକ।

ହିତେ ସଦା ନିଯୁକ୍ତଂ ତୁ ସର୍ଵଂ ଚିଦଚିଦାତ୍ମକମ୍ ସ୍ଵଭାଵପ୍ରତିବନ୍ଧଂ ତତ୍ସମଂ ନ ଲଭତେ ହିତମ୍

ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ସଦା ଉପକାରରେ ଲାଗିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ନିଜ ଗୁଣର ବାଧା ଦ୍ୱାରା ସମାନ ଉପକାର ପାଉନଥାଏ।

ଯଥା ଵିକାସଯତ୍ଯେଵ ରଵିଃ ପଦ୍ମାନି ଭାନୁଭିଃ ସମଂ ନ ଵିକସନ୍ତ୍ଯେଵ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵାନୁରୋଧତଃ

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ପଦ୍ମଗୁଡିକୁ ଖିଲାଏ, ତଥାପି ସମସ୍ତ ପଦ୍ମ ସମାନ ଭାବରେ ଖିଲେ ନାହିଁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ।

ସ୍ଵଭାଵୋ ଽପି ହି ଭାଵାନାଂ ଭାଵିନୋ ଽର୍ଥସ୍ଯ କାରଣମ୍ ନ ହି ସ୍ଵଭାଵୋ ନଶ୍ଯନ୍ତମର୍ଥଂ କର୍ତୃଷୁ ସାଧଯେତ୍

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷର ନିଜ ଗୁଣ ତାହାର ହେବାର କାରଣ; କିନ୍ତୁ ସେ ଗୁଣ କ୍ଷୟଶୀଳ ଫଳ କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।

ସୁଵର୍ଣମେଵ ନାଂଗାରଂ ଦ୍ରାଵଯତ୍ଯଗ୍ନିସଂଗମଃ ଏଵଂ ପକ୍ଵମଲାନେଵ ମୋଚଯେନ୍ନ ଶିଵପରାନ୍

ଅଗ୍ନି ସହ ସଂଯୋଗରେ କେବଳ ସୁନା ଗଳିଯାଏ, କୋଇଳା ନୁହେଁ; ଏହିପରି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଦୋଷ ପକ୍କା ହୋଇଯାଇଛି, କେବଳ ସେମାନେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଶିବଭକ୍ତମାନେ ନୁହେଁ।

ଯଦ୍ଯଥା ଭଵିତୁଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ତତ୍ତଥା ନ ଭଵେତ୍ସ୍ଵଯମ୍ ଵିନା ଭାଵନଯା କର୍ତା ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରସ୍ସନ୍ତତୋ ଭଵେତ୍

ଯାହା ଯେପରି ହେବାଯୋଗ୍ୟ, ସେ ନିଜେ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି।

ସ୍ଵଭାଵଵିମଲୋ ଯଦ୍ଵତ୍ସର୍ଵାନୁଗ୍ରାହକଶ୍ଶିଵଃ ସ୍ଵଭାଵମଲିନାସ୍ତଦ୍ଵଦାତ୍ମନୋ ଜୀଵସଂଜ୍ଞିତାଃ

ଯେପରି ଶିବ ନିଜ ଗୁଣରେ ପବିତ୍ର ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ସେପରି ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଗୁଣ ଅପବିତ୍ର, ସେମାନେ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ଅନ୍ଯଥା ସଂସରନ୍ତ୍ଯେତେ ନିଯମାନ୍ନ ଶିଵଃ କଥମ୍ କର୍ମମାଯାନୁବନ୍ଧୋସ୍ଯ ସଂସାରଃ କଥ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ

ନହେଲେ, ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଘୁରୁଥାନ୍ତେ; କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କିପରି କହିପାରିବେ ଯେ ଶିବ କର୍ମ ଓ ମାୟାରେ ବନ୍ଧି ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି?

ଅନୁବନ୍ଧୋ ଽଯମସ୍ଯୈଵ ନ ଶିଵସ୍ଯେତି ହେତୁମାନ୍ ସ ହେତୁରାତ୍ମନାମେଵ ନିଜୋ ନାଗନ୍ତୁକୋ ମଲଃ

ଏହି ବନ୍ଧନ କେବଳ ଜୀବର, ଶିବଙ୍କର ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହି ଦୋଷ ନିଜର, ବାହାରୁ ଆସିନଥିବା।

ଆଗନ୍ତୁକତ୍ଵେ କସ୍ଯାପି ଭାଵ୍ଯଂ କେନାପି ହେତୁନା ଯୋ ଽଯଂ ହେତୁରସାଵେକସ୍ତ୍ଵଵିଚିତ୍ରସ୍ଵଭାଵତଃ

ଯଦି ଏହି ଦୋଷ ବାହାରୁ ଆସିଥାନ୍ତା, ତେବେ କିଛି କାରଣ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥାନ୍ତା; କିନ୍ତୁ ଏହି କାରଣ ନିଜ ଅଲଗା ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ବିଶିଷ୍ଟ।

ଆତ୍ମତାଯାଃ ସମତ୍ଵେ ଽପି ବଦ୍ଧା ମୁକ୍ତାଃ ପରେ ଯତଃ ବଦ୍ଧେଷ୍ଵେଵ ପୁନଃ କେଚିଲ୍ଲଯଭୋଗାଧିକାରତଃ

ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ସମାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିଏ ବନ୍ଧନରେ ରହିଛନ୍ତି ଓ କିଏ ମୁକ୍ତ; ବନ୍ଧାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ କିଏ ପୁନି ଲୟ ଓ ଭୋଗର ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା।

ଜ୍ଞାନୈଶ୍ଵର୍ଯାଦିଵୈଷମ୍ଯଂ ଭଜନ୍ତେ ସୋତ୍ତରାଧରାଃ କେଚିନ୍ମୂର୍ତ୍ଯାତ୍ମତାଂ ଯାନ୍ତି କେଚିଦାସନ୍ନଗୋଚରାଃ

କିଛି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭିନ୍ନତା ଧାରଣ କରନ୍ତି; କିଛି ଦେହଧାରଣ କରନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ନିକଟରେ ରହନ୍ତି।

ମୂର୍ତ୍ଯାତ୍ମସୁ ଶିଵାଃ କେଚିଦଧ୍ଵନାଂ ମୂର୍ଧସୁ ସ୍ଥିତାଃ ମଧ୍ଯେ ମହେଶ୍ଵରା ରୁଦ୍ରାସ୍ତ୍ଵର୍ଵାଚୀନପଦେ ସ୍ଥିତାଃ

ଯେମାନେ ଦେହଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଶିବ ମାନେ ପଥର ଶିରା ଉପରେ ବସିଛନ୍ତି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ମହେଶ୍ୱର ଓ ରୁଦ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି; ତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଆସନ୍ନେ ଽପି ଚ ମାଯାଯାଃ ପରସ୍ମାତ୍କାରଣାତ୍ତ୍ରଯମ୍ ତତ୍ରାପ୍ଯାତ୍ମା ସ୍ଥିତୋ ଽଧସ୍ତାଦନ୍ତରାତ୍ମା ଚ ମଧ୍ଯତଃ

ମାୟାଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ତିନିପ୍ରକାର କାରଣ ଦ୍ୱାରା, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ତଳେ ରହେ, ଏବଂ ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଅଛି।

ପରସ୍ତାତ୍ପରମାତ୍ମେତି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁମହେଶ୍ଵରାଃ ଵର୍ତନ୍ତେ ଵସଵଃ କେଚିତ୍ପରମାତ୍ମପଦାଶ୍ରଯାଃ

ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ କିଛି ବସୁମାନେ ପରମାତ୍ମାର ଦଶାରେ ବସିଛନ୍ତି।

ଅନ୍ତରାତ୍ମପଦେ କେଚିତ୍କେଚିଦାତ୍ମପଦେ ତଥା ଶାନ୍ତ୍ଯତୀତପଦେ ଶୈଵାଃ ଶାନ୍ତେ ମାହେଶ୍ଵରେ ତତଃ

କିଛି ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି, କିଛି ଆତ୍ମାର ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି; ଶୈବମାନେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦଶାରେ ଅଛନ୍ତି, ତା'ପରେ ମହେଶ୍ୱରମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ଅଛନ୍ତି।

ଵିଦ୍ଯାଯାନ୍ତୁ ଯଥା ରୌଦ୍ରାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯାଂ ତୁ ଵୈଷ୍ଣଵାଃ ନିଵୃତ୍ତୌ ଚ ତଥାତ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଂଗଯୋନଯଃ

ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ରରେ ରୌଦ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି; ପ୍ରତିଷ୍ଠାରେ ବୈଷ୍ଣବମାନେ; ନିବୃତ୍ତିରେ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାମାନେ ଅଛନ୍ତି।

ଦେଵଯୋନ୍ଯଷ୍ଟକଂ ମୁଖ୍ଯଂ ମାନୁଷ୍ଯମଥ ମଧ୍ଯମମ୍ ପକ୍ଷ୍ଯାଦଯୋ ଽଧମାଃ ପଞ୍ଚଯୋନଯସ୍ତାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ

ଅଷ୍ଟ ପ୍ରମୁଖ ଦେବ ଜନ୍ମ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ, ମାନବ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟମ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିମ୍ନ; ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜନ୍ମ ମିଶି ଚଉଦ ହୁଏ।

ଉତ୍ତରାଧରଭାଵୋ ଽପି ଜ୍ଞେଯସ୍ସଂସାରିଣୋ ମଲଃ ଯଥାମଭାଵୋ ମୁକ୍ତସ୍ଯ ପୂର୍ଵଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତୁ ପକ୍ଵତା

ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଭାବଟି ସଂସାରୀ ଆତ୍ମାର ମଳ ବୋଲି ବୁଝିବା; ମୁକ୍ତ ପାଇଁ ମଳର ଅଭାବ, ପ୍ରଥମେ କଚା, ପରେ ପକା ହୁଏ।

ମଲୋ ଽପ୍ଯାମଶ୍ଚ ପକ୍ଵଶ୍ଚ ଭଵେତ୍ସଂସାରକାରଣମ୍ ଆମେ ତ୍ଵଧରତା ପୁଂସାଂ ପକ୍ଵେ ତୂତ୍ତରତା କ୍ରମାତ୍

ମଳ ମଧ୍ୟ କଚା କିମ୍ବା ପକା ହୁଏ, ଏହିଠାରୁ ସଂସାର ହୁଏ; କଚା ଥିଲେ ମଣିଷମାନେ ତଳରେ ରହନ୍ତି, ପକା ହେଲେ କ୍ରମେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି।

ପଶ୍ଵାତ୍ମାନସ୍ତ୍ରିଧାଭିନ୍ନା ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିମଲାଃ କ୍ରମାତ୍ ଅତ୍ରୋତ୍ତରା ଏକମଲା ଦ୍ଵିମଲା ମଧ୍ଯମା ମତାଃ ତ୍ରିମଲାସ୍ତ୍ଵଧମା ଜ୍ଞେଯା ଯଥୋତ୍ତରମଧିଷ୍ଠିତାଃ

ପଶୁସ୍ୱରୂପ ଆତ୍ମା ତିନିପ୍ରକାର: ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମଳ ଥିବା; ଏମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମଳ ଥିବା ଉଚ୍ଚ, ଦୁଇ ମଳ ଥିବା ମଧ୍ୟମ, ତିନି ମଳ ଥିବା ନିମ୍ନ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କ ଅନୁଯାୟୀ ଅବସ୍ଥିତ।

ତ୍ରିମଲାନଧିତିଷ୍ଠଂତି ଦ୍ଵିମଲୈକମଲାଃ କ୍ରମାତ୍ ଇତ୍ଥମୌପାଧିକୋ ଭେଦୋ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ପରିକଲ୍ପିତଃ

ତିନି ମଳ ଥିବାମାନେ, ଦୁଇ ଓ ଏକ ମଳ ଥିବାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ ଶାସିତ; ଏଭଳି ଉପାଧି ଆଧାରିତ ଭିନ୍ନତା ବିଶ୍ୱରେ କଳ୍ପିତ।

ଏକଦ୍ଵିତ୍ରିମଲାନ୍ସର୍ଵାଞ୍ଛିଵ ଏକୋ ଽଧିତିଷ୍ଠତି ଅଶିଵାତ୍ମକମପ୍ଯେତଚ୍ଛିଵେନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଯଥା

ଏକ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ମଳ ଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକମାତ୍ର ଶିବ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଅଶିବ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।