ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଅଗ୍ନେରମୃତନିଷ୍ପତ୍ତିରମୃତେନାଗ୍ନିରେଧତେ ଅତ ଏଵ ହି ଵିକ୍ରାନ୍ତମଗ୍ନୀଷୋମଂ ଜଗଦ୍ଧିତମ୍

ଅଗ୍ନିରୁ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନି-ସୋମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ୱକୁ ଉପକାର କରେ।

ହଵିଷେ ସସ୍ଯସମ୍ପତ୍ତିର୍ଵୃଷ୍ଟିଃ ସସ୍ଯାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ ଵୃଷ୍ଟେରେଵ ହଵିସ୍ତସ୍ମାଦଗ୍ନୀଷୋମଧୃତଂ ଜଗତ୍

ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶସ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ବର୍ଷା ହୁଏ ଶସ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ବର୍ଷା ପାଇଁ ହବିଷ୍ୟ ଦରକାର; ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଧାରିତ।

ଅଗ୍ନିରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଜ୍ଵଲତ୍ଯେଷ ଯାଵତ୍ସୌମ୍ଯଂ ପରାମୃତମ୍ ଯାଵଦଗ୍ନ୍ଯାସ୍ପଦଂ ସୌମ୍ଯମମୃତଂ ଚ ସ୍ରଵତ୍ଯଧଃ

ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଜ୍ୱଳି ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଅବସ୍ଥା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ତଳକୁ ବହିଯାଏ।

ଅତ ଏଵ ହି କାଲାଗ୍ନିରଧସ୍ତାଚ୍ଛକ୍ତିରୂର୍ଧ୍ଵତଃ ଯାଵଦାଦହନଂ ଚୋର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚାପ୍ଲାଵନଂ ଭଵେତ୍

ଏହିପରି, କାଳାଗ୍ନି ତଳେ ଅଛି, ଶକ୍ତି ଉପରେ ଅଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ଦହନ ଓ ତଳେ ପ୍ରବାହ ରହିଥାଏ।

ଆଧାରଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ଧୃତଃ କାଲାଗ୍ନିରଯମୂର୍ଧ୍ଵଗଃ ତଥୈଵ ନିମ୍ନଗଃ ସୋମଶ୍ଶିଵଶକ୍ତିପଦାସ୍ପଦଃ

ଏହି ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା କାଳାଗ୍ନି ଆଧାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ; ଏଭଳି ତଳକୁ ବହୁଥିବା ସୋମ ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଆସନ।

ଶିଵଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଶକ୍ତିରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଶକ୍ତିରଧଃ ଶିଵଃ ତଦିତ୍ଥଂ ଶିଵଶକ୍ତିଭ୍ଯାନ୍ନାଵ୍ଯାପ୍ତମିହ କିଞ୍ଚନ

ଉପରେ ଶିବ ଓ ତଳେ ଶକ୍ତି; ଉପରେ ଶକ୍ତି ଓ ତଳେ ଶିବ। ଏଭଳି, ଏଠାରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ।

ଅସକୃଚ୍ଚାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଂ ଜଗଦ୍ଯଦ୍ଭସ୍ମସାତ୍କୃତମ୍ ଅଗ୍ନେର୍ଵୀର୍ଯମିଦଂ ଚାହୁସ୍ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ଭସ୍ମ ଯତ୍ତତଃ

ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ବାରମ୍ବାର ପୁଡ଼ି ଛାର କରିଦେଇଥାଏ, ଏହି ଛାର ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଶ୍ଚେତ୍ଥଂ ଭସ୍ମସଦ୍ଭାଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ନାତି ଚ ଭସ୍ମନା ଅଗ୍ନିରିତ୍ଯାଦିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ବଦ୍ଧଃ ପାଶାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ

ଯେଉଁଠି ଏହି ଛାରର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝି, 'ଅଗ୍ନି' ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଅଗ୍ନେର୍ଵୀର୍ଯଂ ତୁ ଯଦ୍ଭସ୍ମ ସୋମେନାପ୍ଲାଵିତମ୍ପୁନଃ ଅଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରକୃତେରଧିକାରାଯ କଲ୍ପତେ

ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଯେଉଁ ଛାର, ତାହାକୁ ପୁନି ସୋମ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପୃଥକ ଉପାୟରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ତୁ ତଦ୍ଭସ୍ମ ପ୍ଲାଵ୍ଯମାନଂ ସମନ୍ତତଃ ଶାକ୍ତେନାମୃତଵର୍ଷେଣ ଚାଧିକାରାନ୍ନିଵର୍ତଯେତ୍

କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଛାରକୁ ଯୋଗ ଉପାୟରେ ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର ଅପସାରିତ ହୁଏ।

ଅତୋ ମୃତ୍ଯୁଂଜଯାଯେତ୍ଥମମୃତପ୍ଲାଵନଂ ସଦା ଶିଵଶକ୍ତ୍ଯମୃତସ୍ପର୍ଶେ ଲବ୍ଧଂ ଯେନ କୁତୋ ମୃତିଃ

ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ଅମୃତ ସ୍ନାନ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଯାଏ; ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ ମିଳିଲେ, କେମିତି ମୃତ୍ୟୁ ହେବ?

ଯୋ ଵେଦ ଦହନଂ ଗୁହ୍ଯଂ ପ୍ଲାଵନଂ ଚ ଯଥୋଦିତମ୍ ଅଗ୍ନୀଷୋମପଦଂ ହିତ୍ଵା ନ ସ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ

ଯିଏ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦାହନ ଓ ଉପସ୍ନାନର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

ଶିଵାଗ୍ନିନା ତନୁଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଶକ୍ତିସୌମ୍ଯା ମୃତେନ ଯଃ ପ୍ଲାଵଯେଦ୍ଯୋଗମାର୍ଗେଣ ସୋ ଽମୃତତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ

ଯିଏ ଶିବ ଅଗ୍ନିରେ ଦେହକୁ ପୁଡ଼ି, ଶକ୍ତିର ଅମୃତରେ ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ହୃଦି କୃତ୍ଵେମମର୍ଥଂ ଵୈ ଦେଵେନ ସମୁଦାହୃତମ୍ ଅଗ୍ନୀଷୋମାତ୍ମକଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗଦିତ୍ଯନୁରୂପତଃ

ଏହି ଅର୍ଥକୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ରୂପ, ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ନିଵେଦଯାମି ଜଗତୋ ଵାଗର୍ଥାତ୍ମ୍ଯଂ କୃତଂ ଯଥା ଷଡଧ୍ଵଵେଦନଂ ସମ୍ଯକ୍ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍

ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ବାଣୀ ଓ ଅର୍ଥର ସ୍ୱରୂପ କିପରି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଷଡ଼ଅଧ୍ୱ ଜ୍ଞାନକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ବିସ୍ତାରରେ ନୁହେଁ।

ନାସ୍ତି କଶ୍ଚିଦଶବ୍ଦାର୍ଥୋ ନାପି ଶବ୍ଦୋ ନିରର୍ଥକଃ ତତୋ ହି ସମଯେ ଶବ୍ଦସ୍ସର୍ଵସ୍ସର୍ଵାର୍ଥବୋଧକଃ

ଅର୍ଥ ବିନା କୌଣସି ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅର୍ଥ ନଥିବା କୌଣସି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଏ।

ପ୍ରକୃତେଃ ପରିଣାମୋ ଽଯଂ ଦ୍ଵିଧା ଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନା ତାମାହୁଃ ପ୍ରାକୃତୀଂ ମୂର୍ତିଂ ଶିଵଯୋଃ ପରମାତ୍ମନୋଃ

ପ୍ରକୃତିର ଏହି ପରିଣାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ। ଏହିଠାରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ମୂଳ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶବ୍ଦାତ୍ମିକା ଵିଭୂତିର୍ଯା ସା ତ୍ରିଧା କଥ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ ସ୍ଥୂଲା ସୂକ୍ଷ୍ମା ପରା ଚେତି ସ୍ଥୂଲା ଯା ଶ୍ରୁତିଗୋଚରା

ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଶବ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କହନ୍ତି: ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପରା। ଯାହାକି କାନରେ ଶୁଣାଯାଏ, ସେହିଏ ସ୍ଥୂଳ।

ସୂକ୍ଷ୍ମା ଚିନ୍ତାମଯୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚିଂତଯା ରହିତା ପରା ଯା ଶକ୍ତିଃ ସା ପରା ଶକ୍ତିଶ୍ଶିଵତତ୍ତ୍ଵସମାଶ୍ରଯା

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥାତ୍ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା; ଯାହା ଚିନ୍ତା ରହିତ, ସେହିଏ ପରା। ଏହି ଶକ୍ତି ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ପରା ଶକ୍ତି।

ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିସମାଯୋଗାଦିଚ୍ଛୋପୋଦ୍ବଲିକା ତଥା ସର୍ଵଶକ୍ତିସମଷ୍ଟ୍ଯାତ୍ମା ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ଵସମାଖ୍ଯଯା

ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ସହ ଯୋଗ ହେଲେ, ଏହା ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଆରୋହିତ ହୁଏ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଏକତା ରୂପେ, ଏହାକୁ ଶକ୍ତିତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ସମସ୍ତକାର୍ଯଜାତସ୍ଯ ମୂଲପ୍ରକୃତିତାଂ ଗତା ସୈଵ କୁଣ୍ଡଲିନୀ ମାଯା ଶୁଦ୍ଧାଧ୍ଵପରମା ସତୀ

ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ମୂଳ ପ୍ରକୃତି ହୋଇ, ସେ କୁଣ୍ଡଳିନୀ, ମାୟା ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଅଧ୍ୱ ରୂପେ ପରିଚିତ।

ସା ଵିଭାଗସ୍ଵରୂପୈଵ ଷଡଧ୍ଵାତ୍ମା ଵିଜୃଂଭତେ ତତ୍ର ଶବ୍ଦାସ୍ତ୍ରଯୋ ଽଧ୍ଵାନସ୍ତ୍ରଯଶ୍ଚାର୍ଥାଃ ସମୀରିତାଃ

ସେ ବିଭାଗର ସ୍ୱରୂପ ହୋଇ, ଷଡ଼ଅଧ୍ୱ ଭାବେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ତିନିଟି ଶବ୍ଦ ଓ ତିନିଟି ଅର୍ଥ ଅଛି, ଯେପରି କୁହାଯାଇଛି।

ସର୍ଵେଷାମପି ଵୈ ପୁଂସାଂ ନୈଜଶୁଦ୍ଧ୍ଯନୁରୂପତଃ ଲଯଭୋଗାଧିକାରାସ୍ସ୍ଯୁସ୍ସର୍ଵତତ୍ତ୍ଵଵିଭାଗତଃ

ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ନିଜ ଶୁଦ୍ଧି ଅନୁଯାୟୀ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଲୟ ବା ଭୋଗର ଅଧିକାର ମିଳେ।

କଲାଭିସ୍ତାନି ତତ୍ତ୍ଵାନି ଵ୍ଯାପ୍ତାନ୍ଯେଵ ଯଥାତଥମ୍ ପରସ୍ଯାଃ ପ୍ରକୃତେରାଦୌ ପଞ୍ଚଧା ପରିଣାମତଃ

କଳାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେଇ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନେ ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେହିପରି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରକୃତିର ଆରମ୍ଭରେ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର ରୂପାନ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ କରାଯାଇଛି।

କଲାଶ୍ଚ ତା ନିଵୃତ୍ତ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ପର୍ଯାପ୍ତା ଇତି ନିଶ୍ଚଯଃ ମଂତ୍ରାଧ୍ଵା ଚ ପଦାଧ୍ଵା ଚ ଵର୍ଣାଧ୍ଵା ଚେତି ଶବ୍ଦତଃ

ନିବୃତ୍ତି ଆଦି କଳାମାନେ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ବୋଲି ମନ୍ତ୍ର, ପଦ ଓ ବର୍ଣ୍ଣ ଏହି ମାର୍ଗମାନେ ନିଜ ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଭୁଵନାଧ୍ଵା ଚ ତତ୍ତ୍ଵାଧ୍ଵା କଲାଧ୍ଵା ଚାର୍ଥତଃ କ୍ରମାତ୍ ଅତ୍ରାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵେଷାଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯଵ୍ଯାପକତୋଚ୍ଯତେ

ଭୁବନ, ତତ୍ତ୍ୱ ଓ କଳା ଏହି ମାର୍ଗମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ତାଙ୍କର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପରସ୍ପର ବ୍ୟାପ୍ତି ଓ ଅବ୍ୟାପ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି।

ମଂତ୍ରାଃ ସର୍ଵୈଃ ପଦୈର୍ଵ୍ଯାପ୍ତା ଵାକ୍ଯଭାଵାତ୍ପଦାନି ଚ ଵର୍ଣୈର୍ଵର୍ଣସମୂହଂ ହି ପଦମାହୁର୍ଵିପଶ୍ଚିତଃ

ମନ୍ତ୍ରମାନେ ସମସ୍ତ ପଦ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ବାକ୍ୟ ହୁଏ ପଦ ଦ୍ୱାରା; ଏବଂ ପଦମାନେ ବର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା, କାରଣ ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ବର୍ଣ୍ଣମାନଙ୍କ ଗୋଷ୍ଠୀକୁ 'ପଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଵର୍ଣାସ୍ତୁ ଭୁଵନୈର୍ଵ୍ଯାପ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ତେଷୂପଲଂଭନାତ୍ ଭୁଵନାନ୍ଯପି ତତ୍ତ୍ଵୌଘୈରୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯାଂତର୍ବହିଷ୍କ୍ରମାତ୍

ବର୍ଣ୍ଣମାନେ ଭୁବନମାନେ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ସେମାନେ ସେଠି ମିଳେ; ଏବଂ ଭୁବନମାନେ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ସମୂହ ଦ୍ୱାରା, ସେମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବାହାରିବା ଦ୍ୱାରା।

ଵ୍ଯାପ୍ତାନି କାରଣୈସ୍ତତ୍ତ୍ଵୈରାରବ୍ଧତ୍ଵାଦନେକଶଃ ଅଂତରାଦୁତ୍ଥିତାନୀହ ଭୁଵନାନି ତୁ କାନିଚିତ୍

ସେମାନେ କାରଣ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, କାରଣ ସେମାନେ ସେଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏଠାରେ କିଛି ଭୁବନ ଭିତରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।