ଶିଵପୁରାଣମ୍

ବିଭ୍ରଦ୍ଵେତ୍ରଲତାଂ ହୈମୀଂ ରତ୍ନଚିତ୍ରଂ ଚ କଂଚୁକମ୍ ଛୁରିକାମୁରଗପ୍ରଖ୍ଯାଂ ଗଣେଶୋ ରକ୍ଷଵେଷଧୃକ୍

ଗଣେଶ ରକ୍ଷକ ଭେଷ ଧରି, ସୁନାର ବେତର ଲତା, ରତ୍ନଖଚିତ କଞ୍ଚୁକ ଓ ସାପ ସଦୃଶ ଛୁରୀ ଧରି ଉଭୟ ହାତରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।

ଯସ୍ମାତ୍ସୋମୋ ମହାଦେଵୋ ନନ୍ଦୀ ଚାନେନ ନନ୍ଦିତଃ ସୋମନନ୍ଦୀତି ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତସ୍ମାଦେଷ ସମାଖ୍ଯଯା

ଯେହেতୁ ସୋମ ମହାଦେବ ଓ ନନ୍ଦି, ଦୁହେଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ସେ 'ସୋମନନ୍ଦି' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।

ଇତ୍ଥଂ ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵଶ୍ଚର୍ଧେନ୍ଦୁଭୂଷଣଃ ଭୂଷଯାମାସ ତନ୍ଦିଵ୍ଯୈର୍ଭୂଷଣୈ ରତ୍ନଭୂଷିତୈଃ

ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବତା ତାଙ୍କୁ ରତ୍ନଖଚିତ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଦେଇ ଶୃଙ୍ଗାର କଲେ।

ତତସ୍ସ ଗୌରୀଂ ଗିରିଶୋ ଗିରୀନ୍ଦ୍ରଜାଂ ସଗୌରଵାଂ ସର୍ଵମନୋହରାଂ ହରଃ ପର୍ଯଂକମାରୋପ୍ଯ ଵରାଂଗଭୂଷଣୈର୍ଵିଭୂଷଯାମାସ ଶଶାଂକଭୂଷଣଃ

ତାପରେ ଶଶାଙ୍କଭୂଷଣ ହର, ପର୍ବତର ଝିଅ ଗୌରୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରନ୍ତି, ବଡ଼ ଆଦର ସହିତ ଶଯ୍ୟାରେ ବସାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୂଷଣ ଦେଇ ଶୃଙ୍ଗାର କଲେ।

ଦେଵୀଂ ସମାଦଧାନେନ ଦେଵେନେଦଂ କିମୀରିତମ୍ ଅଗ୍ନିଷୋମାତ୍ମକଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵାଗର୍ଥାତ୍ମକମିତ୍ଯପି

ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିବା ସମୟରେ ଦେବତା କହିଲେ: 'ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅଗ୍ନି-ସୋମ ଓ ବାକ୍ୟ-ଅର୍ଥ ରୂପ ଅଟୁଟ ଅଛି।'

ଆଜ୍ଞୈକସାରମୈଶ୍ଵର୍ଯମାଜ୍ଞା ତ୍ଵମିତି ଚୋଦିତମ୍ ତଦିଦଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମୋ ଯଥାଵଦନୁପୂର୍ଵଶଃ

'ଶାସନ ହିଁ ସର୍ବଶକ୍ତିର ମୂଳ, ତୁମେ ସେଇ ଆଜ୍ଞା', ଏଭଳି କୁହାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣିବାକୁ ଆମେ ଇଚ୍ଛା କରୁଛୁ।

ଅଗ୍ନିରିତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ରୌଦ୍ରୀ ଘୋରା ଯା ତୈଜସୀ ତନୁଃ ସୋମଃ ଶାକ୍ତୋ ଽମୃତମଯଃ ଶକ୍ତେଃ ଶାନ୍ତିକରୀ ତନୁଃ

ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ରୌଦ୍ରୀ, ଭୟଙ୍କର ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୋମ ହେଉଛନ୍ତି ଶକ୍ତି, ଅମୃତମୟୀ, ଶାନ୍ତିଦାୟିନୀ ଶକ୍ତିର ଦେହ।

ଅମୃତଂ ଯତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠା ସା ତେଜୋ ଵିଦ୍ଯା କଲା ସ୍ଵଯମ୍ ଭୂତସୂକ୍ଷ୍ମେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ତ ଏଵ ରସତେଜସୀ

ଯାହା ଅମୃତ, ସେଇ ଭିତି; ସେ ହେଉଛି ତେଜ, ଜ୍ଞାନ ଓ କଳା ନିଜେ। ସମସ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏହି ଦୁଇ—ରସ ଓ ତେଜ—ବ୍ୟାପି ଅଛି।

ଦ୍ଵିଵିଧା ତେଜସୋ ଵୃତ୍ତିସୂର୍ଯାତ୍ମା ଚାନଲାତ୍ମିକା ତଥୈଵ ରସଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ସୋମାତ୍ମା ଚ ଜଲାତ୍ମିକା

ତେଜର କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଗୋଟିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟସ୍ୱରୂପ, ଅଗ୍ନିମୟ; ଏଭଳି ରସର କାର୍ଯ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ୱରୂପ, ଜଳମୟ।

ଵିଦ୍ଯୁଦାଦିମଯନ୍ତେଜୋ ମଧୁରାଦିମଯୋ ରସଃ ତେଜୋରସଵିଭେଦୈସ୍ତୁ ଧୃତମେତଚ୍ଚରାଚରମ୍

ତେଜ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ରସ ମଧୁରତା ଓ ଏହାଦି ଦ୍ୱାରା। ତେଜ ଓ ରସର ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଧାରିତ।

ଅଗ୍ନେରମୃତନିଷ୍ପତ୍ତିରମୃତେନାଗ୍ନିରେଧତେ ଅତ ଏଵ ହି ଵିକ୍ରାନ୍ତମଗ୍ନୀଷୋମଂ ଜଗଦ୍ଧିତମ୍

ଅଗ୍ନିରୁ ଅମୃତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନି-ସୋମ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଶ୍ୱକୁ ଉପକାର କରେ।

ହଵିଷେ ସସ୍ଯସମ୍ପତ୍ତିର୍ଵୃଷ୍ଟିଃ ସସ୍ଯାଭିଵୃଦ୍ଧଯେ ଵୃଷ୍ଟେରେଵ ହଵିସ୍ତସ୍ମାଦଗ୍ନୀଷୋମଧୃତଂ ଜଗତ୍

ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶସ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ବର୍ଷା ହୁଏ ଶସ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ। ବର୍ଷା ପାଇଁ ହବିଷ୍ୟ ଦରକାର; ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ବିଶ୍ୱ ଧାରିତ।

ଅଗ୍ନିରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଜ୍ଵଲତ୍ଯେଷ ଯାଵତ୍ସୌମ୍ଯଂ ପରାମୃତମ୍ ଯାଵଦଗ୍ନ୍ଯାସ୍ପଦଂ ସୌମ୍ଯମମୃତଂ ଚ ସ୍ରଵତ୍ଯଧଃ

ଅଗ୍ନି ଉପରକୁ ଜ୍ୱଳି ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଅବସ୍ଥା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚନ୍ଦ୍ରର ଅମୃତ ତଳକୁ ବହିଯାଏ।

ଅତ ଏଵ ହି କାଲାଗ୍ନିରଧସ୍ତାଚ୍ଛକ୍ତିରୂର୍ଧ୍ଵତଃ ଯାଵଦାଦହନଂ ଚୋର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚାପ୍ଲାଵନଂ ଭଵେତ୍

ଏହିପରି, କାଳାଗ୍ନି ତଳେ ଅଛି, ଶକ୍ତି ଉପରେ ଅଛି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପରେ ଦହନ ଓ ତଳେ ପ୍ରବାହ ରହିଥାଏ।

ଆଧାରଶକ୍ତ୍ଯୈଵ ଧୃତଃ କାଲାଗ୍ନିରଯମୂର୍ଧ୍ଵଗଃ ତଥୈଵ ନିମ୍ନଗଃ ସୋମଶ୍ଶିଵଶକ୍ତିପଦାସ୍ପଦଃ

ଏହି ଉପରକୁ ଯାଉଥିବା କାଳାଗ୍ନି ଆଧାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ; ଏଭଳି ତଳକୁ ବହୁଥିବା ସୋମ ହେଉଛି ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ଆସନ।

ଶିଵଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଶକ୍ତିରୂର୍ଧ୍ଵଂ ଶକ୍ତିରଧଃ ଶିଵଃ ତଦିତ୍ଥଂ ଶିଵଶକ୍ତିଭ୍ଯାନ୍ନାଵ୍ଯାପ୍ତମିହ କିଞ୍ଚନ

ଉପରେ ଶିବ ଓ ତଳେ ଶକ୍ତି; ଉପରେ ଶକ୍ତି ଓ ତଳେ ଶିବ। ଏଭଳି, ଏଠାରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ ନୁହେଁ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ।

ଅସକୃଚ୍ଚାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧଂ ଜଗଦ୍ଯଦ୍ଭସ୍ମସାତ୍କୃତମ୍ ଅଗ୍ନେର୍ଵୀର୍ଯମିଦଂ ଚାହୁସ୍ତଦ୍ଵୀର୍ଯଂ ଭସ୍ମ ଯତ୍ତତଃ

ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଏହି ସଂସାରକୁ ବାରମ୍ବାର ପୁଡ଼ି ଛାର କରିଦେଇଥାଏ, ଏହି ଛାର ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଯଶ୍ଚେତ୍ଥଂ ଭସ୍ମସଦ୍ଭାଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ନାତି ଚ ଭସ୍ମନା ଅଗ୍ନିରିତ୍ଯାଦିଭିର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ବଦ୍ଧଃ ପାଶାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ

ଯେଉଁଠି ଏହି ଛାରର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝି, 'ଅଗ୍ନି' ଆଦି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଛାର ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଅଗ୍ନେର୍ଵୀର୍ଯଂ ତୁ ଯଦ୍ଭସ୍ମ ସୋମେନାପ୍ଲାଵିତମ୍ପୁନଃ ଅଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରକୃତେରଧିକାରାଯ କଲ୍ପତେ

ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି ଯେଉଁ ଛାର, ତାହାକୁ ପୁନି ସୋମ ଦ୍ୱାରା ନିଷ୍ପୃଥକ ଉପାୟରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯା ତୁ ତଦ୍ଭସ୍ମ ପ୍ଲାଵ୍ଯମାନଂ ସମନ୍ତତଃ ଶାକ୍ତେନାମୃତଵର୍ଷେଣ ଚାଧିକାରାନ୍ନିଵର୍ତଯେତ୍

କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହି ଛାରକୁ ଯୋଗ ଉପାୟରେ ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ବର୍ଷାରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ପ୍ରକୃତିର ଅଧିକାର ଅପସାରିତ ହୁଏ।

ଅତୋ ମୃତ୍ଯୁଂଜଯାଯେତ୍ଥମମୃତପ୍ଲାଵନଂ ସଦା ଶିଵଶକ୍ତ୍ଯମୃତସ୍ପର୍ଶେ ଲବ୍ଧଂ ଯେନ କୁତୋ ମୃତିଃ

ଏହିପରି ନିତ୍ୟ ଅମୃତ ସ୍ନାନ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଯାଏ; ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ ମିଳିଲେ, କେମିତି ମୃତ୍ୟୁ ହେବ?

ଯୋ ଵେଦ ଦହନଂ ଗୁହ୍ଯଂ ପ୍ଲାଵନଂ ଚ ଯଥୋଦିତମ୍ ଅଗ୍ନୀଷୋମପଦଂ ହିତ୍ଵା ନ ସ ଭୂଯୋ ଽଭିଜାଯତେ

ଯିଏ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦାହନ ଓ ଉପସ୍ନାନର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣେ, ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମର ଅବସ୍ଥାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ।

ଶିଵାଗ୍ନିନା ତନୁଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵା ଶକ୍ତିସୌମ୍ଯା ମୃତେନ ଯଃ ପ୍ଲାଵଯେଦ୍ଯୋଗମାର୍ଗେଣ ସୋ ଽମୃତତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ

ଯିଏ ଶିବ ଅଗ୍ନିରେ ଦେହକୁ ପୁଡ଼ି, ଶକ୍ତିର ଅମୃତରେ ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ହୃଦି କୃତ୍ଵେମମର୍ଥଂ ଵୈ ଦେଵେନ ସମୁଦାହୃତମ୍ ଅଗ୍ନୀଷୋମାତ୍ମକଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗଦିତ୍ଯନୁରୂପତଃ

ଏହି ଅର୍ଥକୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେବତା କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଅଗ୍ନି ଓ ସୋମ ରୂପ, ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ।

ନିଵେଦଯାମି ଜଗତୋ ଵାଗର୍ଥାତ୍ମ୍ଯଂ କୃତଂ ଯଥା ଷଡଧ୍ଵଵେଦନଂ ସମ୍ଯକ୍ ସମାସାନ୍ନ ତୁ ଵିସ୍ତରାତ୍

ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ବାଣୀ ଓ ଅର୍ଥର ସ୍ୱରୂପ କିପରି ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି, ଏବଂ ଷଡ଼ଅଧ୍ୱ ଜ୍ଞାନକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ବିସ୍ତାରରେ ନୁହେଁ।

ନାସ୍ତି କଶ୍ଚିଦଶବ୍ଦାର୍ଥୋ ନାପି ଶବ୍ଦୋ ନିରର୍ଥକଃ ତତୋ ହି ସମଯେ ଶବ୍ଦସ୍ସର୍ଵସ୍ସର୍ଵାର୍ଥବୋଧକଃ

ଅର୍ଥ ବିନା କୌଣସି ଶବ୍ଦ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅର୍ଥ ନଥିବା କୌଣସି ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥକୁ ବୁଝାଏ।

ପ୍ରକୃତେଃ ପରିଣାମୋ ଽଯଂ ଦ୍ଵିଧା ଶବ୍ଦାର୍ଥଭାଵନା ତାମାହୁଃ ପ୍ରାକୃତୀଂ ମୂର୍ତିଂ ଶିଵଯୋଃ ପରମାତ୍ମନୋଃ

ପ୍ରକୃତିର ଏହି ପରିଣାମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର: ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ପ୍ରକାଶ। ଏହିଠାରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କର ମୂଳ ରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଶବ୍ଦାତ୍ମିକା ଵିଭୂତିର୍ଯା ସା ତ୍ରିଧା କଥ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ ସ୍ଥୂଲା ସୂକ୍ଷ୍ମା ପରା ଚେତି ସ୍ଥୂଲା ଯା ଶ୍ରୁତିଗୋଚରା

ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଶବ୍ଦର ସ୍ୱରୂପ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାର କହନ୍ତି: ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପରା। ଯାହାକି କାନରେ ଶୁଣାଯାଏ, ସେହିଏ ସ୍ଥୂଳ।

ସୂକ୍ଷ୍ମା ଚିନ୍ତାମଯୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ଚିଂତଯା ରହିତା ପରା ଯା ଶକ୍ତିଃ ସା ପରା ଶକ୍ତିଶ୍ଶିଵତତ୍ତ୍ଵସମାଶ୍ରଯା

ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥାତ୍ ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଥିବା; ଯାହା ଚିନ୍ତା ରହିତ, ସେହିଏ ପରା। ଏହି ଶକ୍ତି ଶିବତତ୍ତ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ପରା ଶକ୍ତି।