ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଭୂତାନାମାଦିଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଭୂତାଦିଃ କଥ୍ଯତେ ତୁ ସଃ ଭୂତାଦେଶ୍ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ଚାକାଶସଂଭଵଃ

ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଭୂତାଦି କୁହାଯାଏ; ଭୂତାଦିରୁ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠାରୁ ଆକାଶ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ଆକାଶାତ୍ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ପର୍ଶାଦ୍ଵାଯୁସମୁଦ୍ଭଵଃ ଵାଯୋ ରୂପଂ ତତସ୍ତେଜସ୍ତେଜସୋ ରସସଂଭଵଃ

ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସ୍ପର୍ଶରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲା। ବାୟୁରୁ ରୂପ ଆସିଲା, ରୂପରୁ ତେଜସ୍, ତେଜସ୍ରୁ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ରସାଦାପସ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନାସ୍ତେଭ୍ଯୋ ଗନ୍ଧସମୁଦ୍ଭଵଃ ଗନ୍ଧାଚ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ଜାତା ଭୂତେଭ୍ଯୋନ୍ଯଚ୍ଚରାଚରମ୍

ରସରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଗନ୍ଧ ଆସିଲା। ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମିଲା; ଏହି ଭୂତଗୁଡିକରୁ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଅଵ୍ଯକ୍ତାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ ମହଦାଦିଵିଶେଷାନ୍ତା ହ୍ଯଣ୍ଡମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ତେ

ପୁରୁଷର ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତର କୃପା ଦ୍ୱାରା, ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିଜ-ନିଜ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ଚ କରଣଂ ସଂସିଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯଦା ତଦଂଡେ ସୁପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋ ଽଭୂତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ

ସେ ଅଣ୍ଡରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ କାରଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାବେଳେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ସେଠି ବଡ଼ ହେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ସ ଵୈ ଶରୀରୀ ପ୍ରଥମଃ ସ ଵୈ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ ଆଦିକର୍ତା ସ ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ରେ ସମଵର୍ତତ

ଯିଏ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ପ୍ରଥମ; ସେ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ତସ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯ ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଲକ୍ଷଣା ଧର୍ମୈଶ୍ଵର୍ଯକରୀ ବୁଦ୍ଧିର୍ବ୍ରାହ୍ମୀ ଯଜ୍ଞେ ଽଭିମାନିନଃ

ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗର ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ; ଧର୍ମ ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞରେ ଅଭିମାନୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ମନସା ଯଦ୍ଯଦୀପ୍ସିତମ୍ ଵଶୀ ଵିକୃତ୍ଵାତ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯାତ୍ସାପେକ୍ଷତ୍ଵାତ୍ସ୍ଵଭାଵତଃ

ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ, ସେ ମନରେ ଯାହା ଚାହିଁଥିବେ, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେ ନିଜେ ନିୟନ୍ତା ହୋଇ, ତିନିଟି ଗୁଣ, ନିର୍ଭରତା ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ତାହାକୁ ରୂପାନ୍ତର କରନ୍ତି।

ତ୍ରିଧା ଵିଭଜ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷତେ ଚ ତ୍ରିଭିସ୍ସ୍ଵଯମ୍

ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି, ସେ ତିନି ଲୋକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଗ୍ରସନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ତିନିଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି।

ଚତୁର୍ମୁଖସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚାଂତକସ୍ସ୍ମୃତଃ ସହସ୍ରମୂର୍ଧା ପୁରୁଷସ୍ତିସ୍ରୋଵସ୍ଥାସ୍ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ

ଚାରି ମୁହଁ ଥିଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା; କାଳ ଭାବରେ ସେ ଅନ୍ତକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ହଜାର ମୁଣ୍ଡି ଥିବା ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଚ କାଲତ୍ଵେ ଚ ତମୋ ରଜଃ ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵେ କେଵଲଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରିଧା ଵିଭୌ

ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା; କାଳ ଭାବରେ ତମସ୍ ଓ ରଜସ୍। ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ; ପ୍ରଭୁଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ସୃଜତେ ଲୋକାନ୍ କାଲତ୍ଵେ ସଂକ୍ଷିପତ୍ଯପି ପୁରୁଷତ୍ଵେ ଽତ୍ଯୁଦାସୀନଃ କର୍ମ ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ ଵିଭୋଃ

ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ସେ ଲୋକମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାଳ ଭାବରେ ସେ ସେଗୁଡିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାସୀନ; ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର।

ଏଵଂ ତ୍ରିଧା ଵିଭିନ୍ନତ୍ଵାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଗୁଣ ଉଚ୍ଯତେ ଚତୁର୍ଧା ପ୍ରଵିଭକ୍ତତ୍ଵାଚ୍ଚାତୁର୍ଵ୍ଯୂହଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ

ଏଭଳି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ହେଇଥିବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ତିନି ଗୁଣର ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଇଥିବାରୁ, ସେ ଚାତୁର୍ଯ୍ୟୁହ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଆଦିତ୍ଵାଦାଦିଦେଵୋ ଽସାଵଜାତତ୍ଵାଦଜଃ ସ୍ମୃତଃ ପାତି ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାପତିରିତି ସ୍ମୃତଃ

ଆଦି ହେବାରୁ ସେ ଆଦିଦେବ; ଅଜନ୍ମା ହେବାରୁ ସେ ଅଜ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ହିରଣ୍ମଯସ୍ତୁ ଯୋ ମେରୁସ୍ତସ୍ଯୋଲ୍ବଂ ସୁମହାତ୍ମନଃ ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ଜରାଯୁଶ୍ଚା ଽପି ପର୍ଵତାଃ

ହିରଣ୍ୟମୟ ମେରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଉଲ୍ବ; ମହାତ୍ମା, ଗର୍ଭର ଜଳ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ଜରାୟୁ।

ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେ ତ୍ଵିମେ ଲୋକା ଅଂତର୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ ଚଂଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ସନକ୍ଷତ୍ରୌ ସଗ୍ରହୌ ସହ ଵାଯୁନା

ସେ ଅଣ୍ଡରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଏବଂ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଅଦ୍ଭିର୍ଦଶଗୁଣାଭିସ୍ତୁ ବାହ୍ଯତୋଣ୍ଡଂ ସମାଵୃତମ୍ ଆପୋ ଦଶଗୁଣେନୈଵ ତେଜସା ବହିରାଵୃତାଃ

ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ଜଳରେ ଘେରାଯାଇଛି; ସେ ଜଳ ଦଶଗୁଣ ତେଜସ୍ରେ ବାହାରୁ ଆବୃତ।

ତେଜୋ ଦଶଗୁଣେନୈଵ ଵାଯୁନା ବହିରାଵୃତମ୍ ଆକାଶେନାଵୃତୋ ଵାଯୁଃ ଖଂ ଚ ଭୂତାଦିନାଵୃତମ୍

ସେ ତେଜସ୍ ଦଶଗୁଣ ବାୟୁରେ ବାହାରୁ ଆବୃତ; ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଆକାଶ ଭୂତାଦିରେ ଆବୃତ।

ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଦ୍ଵଦଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ମହାନ୍ ଏତୈରାଵରଣୈରଣ୍ଡଂ ସପ୍ତଭିର୍ବହିରାଵୃତମ୍

ଭୂତାଦି ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ, ମହତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଆବୃତ; ଏହି ସାତଟି ଆବରଣରେ ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଘେରାଯାଇଛି।

ଏତଦାଵୃତ୍ତ୍ଯ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃତଯଃ ସ୍ଥିତାଃ ସୃଷ୍ଟିପାଲନଵିଧ୍ଵଂସକର୍ମକର୍ତ୍ର୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ

ଏଭଳି ଆଠଟି ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାପରକୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ନଶ୍ୱରତାର କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ହେ ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

ଏଵଂ ପରସ୍ପରୋତ୍ପନ୍ନା ଧାରଯଂତି ପରସ୍ପରମ୍ ଆଧାରାଧେଯଭାଵେନ ଵିକାରାସ୍ତୁ ଵିକାରିଷୁ

ଏହିପରି ଏକାପରକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ସେମାନେ ଏକାପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଆଧାର ଓ ଆଧେୟ ଭାବରେ, ବିକାରଗୁଡିକ ବିକାରିତରେ ରହିଥାଏ।

କୂର୍ମୋଂଗାନି ଯଥା ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରସାର୍ଯ ଵିନିଯଚ୍ଛତି ଵିକାରାଂଶ୍ଚ ତଥା ଽଵ୍ଯକ୍ତଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୂଯୋ ନିଯଚ୍ଛତି

ଯେପରି କୁରୁମ ଆଗରୁ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଫିଳାଇ ଆଉ ପଛରୁ ସେଗୁଡିକୁ ଭିତରେ ନେଇଯାଏ, ସେପରି ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଭିନ୍ନ ବିକାର ସୃଷ୍ଟି କରି ପଛରୁ ସେଗୁଡିକୁ ଆପଣ ଭିତରେ ନେଇଯାଏ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତପ୍ରଭଵଂ ସର୍ଵମାନୁଲୋମ୍ଯେନ ଜାଯତେ ପ୍ରାପ୍ତେ ପ୍ରଲଯକାଲେ ତୁ ପ୍ରତିଲୋମ୍ଯେନୁଲୀଯତେ

ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏହାର ନିଜ ଗୁଣାନୁସାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସେଗୁଡିକୁ ପଛରୁ ପୁନଃ ଏହାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।

ଗୁଣାଃ କାଲଵଶାଦେଵ ଭଵଂତି ଵିଷମାଃ ସମାଃ ଗୁଣସାମ୍ଯେ ଲଯୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଵୈଷମ୍ଯେ ସୃଷ୍ଟିରୁଚ୍ଯତେ

ସମୟର ପ୍ରଭାବରେ ଗୁଣଗୁଡିକ କେବେ ସମାନ, କେବେ ଅସମାନ ହୁଏ; ଗୁଣଗୁଡିକ ସମାନ ହେଲେ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ଅସମାନ ହେଲେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ତଦିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯୋନିରେତଦଂଡଂ ଘନଂ ମହତ୍ ବ୍ରହ୍ମଣଃ କ୍ଷେତ୍ରମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଉଚ୍ଯତେ

ଏହି ଘନ ଅଣ୍ଡ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାର ଗର୍ଭ, ବ୍ରହ୍ମାର ବଡ଼ କ୍ଷେତ୍ର; ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଇତୀଦୃଶାନାମଣ୍ଡାନାଂ କୋଟ୍ଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ ସର୍ଵଗତ୍ଵାତ୍ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵମଧଃ ସ୍ଥିତାଃ

ଏପରି ଅଣ୍ଡଗୁଡିକର କୋଟି କୋଟି ଗଣନା ନାହିଁ, ସେଗୁଡିକ ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ବ୍ୟାପ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ, ଉପର, ତଳ, ଓ ଆଡ଼ରେ ରହିଛି।

ତତ୍ର ତତ୍ର ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରା ବ୍ରହ୍ମାଣୋ ହରଯୋ ଭଵାଃ ସୃଷ୍ଟା ପ୍ରଧାନେନ ତଥା ଲବ୍ଧ୍ଵା ଶଂଭୋସ୍ତୁ ସନ୍ନିଧିମ୍

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣ୍ଡରେ ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଭବା (ଶିବ) ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇ, ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ସନ୍ନିଧି ପାଇଥାନ୍ତି।

ମହେଶ୍ଵରଃ ପରୋଵ୍ଯକ୍ତାଦଂଡମଵ୍ଯକ୍ତସଂଭଵମ୍ ଅଣ୍ଡାଜ୍ଜଜ୍ଞେ ଵିଭୁର୍ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକାସ୍ତେନ କୃତାସ୍ତ୍ଵିମେ

ମହେଶ୍ୱର, ଅବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ ଅଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଅଣ୍ଡରୁ ବିଭୁତିଶାଳୀ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇ, ସେ ଏହି ଲୋକଗୁଡିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି।

ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵଃ କଥିତୋ ମଯୈଷ ପ୍ରଧାନସର୍ଗଃ ପ୍ରଥମଃ ପ୍ରଵୃତଃ ଆତ୍ଯଂତିକଶ୍ଚ ପ୍ରଲଯୋନ୍ତକାଲେ ଲୀଲାକୃତଃ କେଵଲମୀଶ୍ଵରସ୍ଯ

ଏହି ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ନନା କଲି, ଏହା ପ୍ରଥମ ଓ ଅବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ; ଅନ୍ତିମ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ଲୀଳା।