ଶିଵପୁରାଣମ୍

କ୍ଵଚିଦ୍ବ୍ରହ୍ମା କ୍ଵଚିଦ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ କ୍ଵଚିଦ୍ରୁଦ୍ରଃ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ ନାନେନ ତେଷାମାଧିକ୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଚାତିରିଚ୍ଯତେ

କେବେ ବ୍ରହ୍ମା, କେବେ ବିଷ୍ଣୁ, କେବେ ରୁଦ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା କିମ୍ବା ଶାସନ ଆର୍ତିକି ହୁଏ ନାହିଁ।

ମୂର୍ଖା ନିଂଦଂତି ତାନ୍ଵାଗ୍ଭିଃ ସଂରଂଭାଭିନିଵେଶିନଃ ଯାତୁଧାନା ଭଵଂତ୍ଯେଵ ପିଶାଚାଶ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ

ମୂଢ଼ ଲୋକେ, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଶବ୍ଦରେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ଏମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚ ହେଇଯାନ୍ତି।

ଦେଵୋ ଗୁଣତ୍ରଯାତୀତଶ୍ଚତୁର୍ଵ୍ଯୂହୋ ମହେଶ୍ଵରଃ ସକଲସ୍ସକଲାଧାରଶକ୍ତେରୁତ୍ପତ୍ତିକାରଣମ୍

ମହେଶ୍ୱର ଦେବତା ତିନି ଗୁଣରୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଓ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରିଥିବା ଶକ୍ତିର ଉତ୍ପତ୍ତି କାରଣ।

ସୋଯମାତ୍ମା ତ୍ରଯସ୍ଯାସ୍ଯ ପ୍ରକୃତେଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ ଲୀଲାକୃତଜଗତ୍ସୃଷ୍ଟିରୀଶ୍ଵରତ୍ଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ

ଏହି ଆତ୍ମା, ଲୀଳାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ସେ ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ ଓ ଜଗତ ଉପରେ ପ୍ରଭୁ ଭାବରେ ବସିଛି।

ଯସ୍ସର୍ଵସ୍ମାତ୍ପରୋ ନିତ୍ଯୋ ନିଷ୍କଲଃ ପରମେଶ୍ଵରଃ ସ ଏଵ ଚ ତଦାଧାରସ୍ତଦାତ୍ମା ତଦଧିଷ୍ଠିତଃ

ଯିଏ ସମସ୍ତରୁ ଉପର, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ଅଂଶହୀନ, ପରମେଶ୍ୱର; ସେଉଁଠି ଏହାର ଆଧାର, ଏହାର ଆତ୍ମା ଓ ଏହାକୁ ଶାସନ କରୁଥିବା।

ତସ୍ମାନ୍ମହେଶ୍ଵରଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷସ୍ତଥା ସଦାଶିଵଭଵୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ବ୍ରହ୍ମା ସର୍ଵଶିଵାତ୍ମକମ୍

ଏହିପରି, ମହେଶ୍ୱର, ପ୍ରକୃତି, ପୁରୁଷ, ସଦାଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମା—ସମସ୍ତ ଶିବଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।

ପ୍ରଧାନାତ୍ପ୍ରଥମଂ ଜଜ୍ଞେ ଵୃଦ୍ଧିଃ ଖ୍ଯାତିର୍ମତିର୍ମହାନ୍ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସଂକ୍ଷୋଭାଦହଂକାରସ୍ତ୍ରିଧା ଽଭଵତ୍

ପ୍ରଧାନରୁ ପ୍ରଥମେ ବୃଦ୍ଧି, ଖ୍ୟାତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ମହାତ୍ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ତେଜନାରୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ଅହଂକାର ଜନ୍ମ ନେଲା।

ଅହଂକାରଶ୍ଚ ଭୂତାନି ତନ୍ମାତ୍ରାନୀଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ ଵୈକାରିକାଦହଂକାରାତ୍ସତ୍ତ୍ଵୋଦ୍ରିକ୍ତାତ୍ତୁ ସାତ୍ତ୍ଵିକଃ

ଅହଂକାରରୁ ଭୂତ, ତନ୍ମାତ୍ରା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସତ୍ତ୍ୱ ଭରିତ ଅହଂକାରରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଵୈକାରିକଃ ସ ସର୍ଗସ୍ତୁ ଯୁଗପତ୍ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ପଞ୍ଚକର୍ମେଂଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ଏହି ସାତ୍ତ୍ୱିକ ସୃଷ୍ଟି, ଯାହାକୁ ବୈକାରିକ କୁହାଯାଏ, ସମୟରେ ଏକାସାଥି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ: ପାଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପାଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ।

ଏକାଦଶଂ ମନସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵଗୁଣେନୋଭଯାତ୍ମକମ୍ ତମୋଯୁକ୍ତାଦହଂକାରାଦ୍ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସଂଭଵଃ

ଏକାଦଶ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ନିଜ ଗୁଣରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଅଛି; ତମସ ଭରିତ ଅହଂକାରରୁ ଭୂତ ତନ୍ମାତ୍ରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଭୂତାନାମାଦିଭୂତତ୍ଵାଦ୍ଭୂତାଦିଃ କଥ୍ଯତେ ତୁ ସଃ ଭୂତାଦେଶ୍ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ର ଚାକାଶସଂଭଵଃ

ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଭୂତାଦି କୁହାଯାଏ; ଭୂତାଦିରୁ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠାରୁ ଆକାଶ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।

ଆକାଶାତ୍ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ପର୍ଶାଦ୍ଵାଯୁସମୁଦ୍ଭଵଃ ଵାଯୋ ରୂପଂ ତତସ୍ତେଜସ୍ତେଜସୋ ରସସଂଭଵଃ

ଆକାଶରୁ ସ୍ପର୍ଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସ୍ପର୍ଶରୁ ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲା। ବାୟୁରୁ ରୂପ ଆସିଲା, ରୂପରୁ ତେଜସ୍, ତେଜସ୍ରୁ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ରସାଦାପସ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନାସ୍ତେଭ୍ଯୋ ଗନ୍ଧସମୁଦ୍ଭଵଃ ଗନ୍ଧାଚ୍ଚ ପୃଥିଵୀ ଜାତା ଭୂତେଭ୍ଯୋନ୍ଯଚ୍ଚରାଚରମ୍

ରସରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଗନ୍ଧ ଆସିଲା। ଗନ୍ଧରୁ ପୃଥିବୀ ଜନ୍ମିଲା; ଏହି ଭୂତଗୁଡିକରୁ ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତ୍ଵାଚ୍ଚ ଅଵ୍ଯକ୍ତାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ ମହଦାଦିଵିଶେଷାନ୍ତା ହ୍ଯଣ୍ଡମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ତେ

ପୁରୁଷର ଅବସ୍ଥିତି ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତର କୃପା ଦ୍ୱାରା, ମହତ୍ତ୍ୱରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ନିଜ-ନିଜ ବିଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଉତ୍ପାଦନ କରନ୍ତି।

ତତ୍ର କାର୍ଯଂ ଚ କରଣଂ ସଂସିଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯଦା ତଦଂଡେ ସୁପ୍ରଵୃଦ୍ଧୋ ଽଭୂତ୍ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞୋ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତଃ

ସେ ଅଣ୍ଡରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ କାରଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାବେଳେ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ, ସେଠି ବଡ଼ ହେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ସ ଵୈ ଶରୀରୀ ପ୍ରଥମଃ ସ ଵୈ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ ଆଦିକର୍ତା ସ ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଗ୍ରେ ସମଵର୍ତତ

ଯିଏ ଶରୀର ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ପ୍ରଥମ; ସେ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଉଚ୍ଚାରିତ। ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଦି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ତସ୍ଯେଶ୍ଵରସ୍ଯ ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନଵୈରାଗ୍ଯଲକ୍ଷଣା ଧର୍ମୈଶ୍ଵର୍ଯକରୀ ବୁଦ୍ଧିର୍ବ୍ରାହ୍ମୀ ଯଜ୍ଞେ ଽଭିମାନିନଃ

ସେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ପ୍ରତିମା ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗର ଚିହ୍ନରେ ଚିହ୍ନିତ; ଧର୍ମ ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମୀ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞରେ ଅଭିମାନୀଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାଜ୍ଜାଯତେ ତସ୍ଯ ମନସା ଯଦ୍ଯଦୀପ୍ସିତମ୍ ଵଶୀ ଵିକୃତ୍ଵାତ୍ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯାତ୍ସାପେକ୍ଷତ୍ଵାତ୍ସ୍ଵଭାଵତଃ

ଅବ୍ୟକ୍ତରୁ, ସେ ମନରେ ଯାହା ଚାହିଁଥିବେ, ତାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେ ନିଜେ ନିୟନ୍ତା ହୋଇ, ତିନିଟି ଗୁଣ, ନିର୍ଭରତା ଓ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ତାହାକୁ ରୂପାନ୍ତର କରନ୍ତି।

ତ୍ରିଧା ଵିଭଜ୍ଯ ଚାତ୍ମାନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ ସୃଜତେ ଗ୍ରସତେ ଚୈଵ ଵୀକ୍ଷତେ ଚ ତ୍ରିଭିସ୍ସ୍ଵଯମ୍

ନିଜକୁ ତିନି ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ କରି, ସେ ତିନି ଲୋକରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ସେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଗ୍ରସନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ତିନିଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି।

ଚତୁର୍ମୁଖସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ କାଲତ୍ଵେ ଚାଂତକସ୍ସ୍ମୃତଃ ସହସ୍ରମୂର୍ଧା ପୁରୁଷସ୍ତିସ୍ରୋଵସ୍ଥାସ୍ସ୍ଵଯଂଭୁଵଃ

ଚାରି ମୁହଁ ଥିଲେ ସେ ବ୍ରହ୍ମା; କାଳ ଭାବରେ ସେ ଅନ୍ତକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ହଜାର ମୁଣ୍ଡି ଥିବା ପୁରୁଷ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ତିନି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମା ଚ କାଲତ୍ଵେ ଚ ତମୋ ରଜଃ ଵିଷ୍ଣୁତ୍ଵେ କେଵଲଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଗୁଣଵୃଦ୍ଧିସ୍ତ୍ରିଧା ଵିଭୌ

ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ରଜସ୍ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା; କାଳ ଭାବରେ ତମସ୍ ଓ ରଜସ୍। ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ କେବଳ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ; ପ୍ରଭୁଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ।

ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵେ ସୃଜତେ ଲୋକାନ୍ କାଲତ୍ଵେ ସଂକ୍ଷିପତ୍ଯପି ପୁରୁଷତ୍ଵେ ଽତ୍ଯୁଦାସୀନଃ କର୍ମ ଚ ତ୍ରିଵିଧଂ ଵିଭୋଃ

ବ୍ରହ୍ମା ଭାବରେ ସେ ଲୋକମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; କାଳ ଭାବରେ ସେ ସେଗୁଡିକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରନ୍ତି। ପୁରୁଷ ଭାବରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାସୀନ; ପ୍ରଭୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର।

ଏଵଂ ତ୍ରିଧା ଵିଭିନ୍ନତ୍ଵାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଗୁଣ ଉଚ୍ଯତେ ଚତୁର୍ଧା ପ୍ରଵିଭକ୍ତତ୍ଵାଚ୍ଚାତୁର୍ଵ୍ଯୂହଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ

ଏଭଳି ତିନି ଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ହେଇଥିବାରୁ, ବ୍ରହ୍ମାକୁ ତିନି ଗୁଣର ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ଚାରି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଇଥିବାରୁ, ସେ ଚାତୁର୍ଯ୍ୟୁହ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

ଆଦିତ୍ଵାଦାଦିଦେଵୋ ଽସାଵଜାତତ୍ଵାଦଜଃ ସ୍ମୃତଃ ପାତି ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜାପତିରିତି ସ୍ମୃତଃ

ଆଦି ହେବାରୁ ସେ ଆଦିଦେବ; ଅଜନ୍ମା ହେବାରୁ ସେ ଅଜ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବାରୁ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

ହିରଣ୍ମଯସ୍ତୁ ଯୋ ମେରୁସ୍ତସ୍ଯୋଲ୍ବଂ ସୁମହାତ୍ମନଃ ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ଜରାଯୁଶ୍ଚା ଽପି ପର୍ଵତାଃ

ହିରଣ୍ୟମୟ ମେରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଉଲ୍ବ; ମହାତ୍ମା, ଗର୍ଭର ଜଳ ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ଜରାୟୁ।

ତସ୍ମିନ୍ନଂଡେ ତ୍ଵିମେ ଲୋକା ଅଂତର୍ଵିଶ୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ ଚଂଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ସନକ୍ଷତ୍ରୌ ସଗ୍ରହୌ ସହ ଵାଯୁନା

ସେ ଅଣ୍ଡରେ ଏହି ଲୋକମାନେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଏବଂ ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଅଦ୍ଭିର୍ଦଶଗୁଣାଭିସ୍ତୁ ବାହ୍ଯତୋଣ୍ଡଂ ସମାଵୃତମ୍ ଆପୋ ଦଶଗୁଣେନୈଵ ତେଜସା ବହିରାଵୃତାଃ

ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଦଶଗୁଣ ଜଳରେ ଘେରାଯାଇଛି; ସେ ଜଳ ଦଶଗୁଣ ତେଜସ୍ରେ ବାହାରୁ ଆବୃତ।

ତେଜୋ ଦଶଗୁଣେନୈଵ ଵାଯୁନା ବହିରାଵୃତମ୍ ଆକାଶେନାଵୃତୋ ଵାଯୁଃ ଖଂ ଚ ଭୂତାଦିନାଵୃତମ୍

ସେ ତେଜସ୍ ଦଶଗୁଣ ବାୟୁରେ ବାହାରୁ ଆବୃତ; ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଘେରାଯାଇଛି, ଆକାଶ ଭୂତାଦିରେ ଆବୃତ।

ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଦ୍ଵଦଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ମହାନ୍ ଏତୈରାଵରଣୈରଣ୍ଡଂ ସପ୍ତଭିର୍ବହିରାଵୃତମ୍

ଭୂତାଦି ମହତ୍ତ୍ୱରେ ଆବୃତ, ମହତ୍ତ୍ୱ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଆବୃତ; ଏହି ସାତଟି ଆବରଣରେ ଅଣ୍ଡଟି ବାହାରୁ ଘେରାଯାଇଛି।