ଶିଵପୁରାଣମ୍

ନୈଵାଯଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ନାପରୈରିନ୍ଦ୍ରିଯୈରପି

ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ।

ନ ଚ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁମାନେଷ ନୈଵ ଚାପି ନପୁଂସକଃ ନୈଵୋର୍ଧ୍ଵଂ ନାପି ତିର୍ଯକ୍ ନାଧସ୍ତାନ୍ନ କୁତଶ୍ଚନ

ସେ ନା ଜନା, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ନା ଉପରେ, ନା ଆଡ଼େ, ନା ତଳେ, ନା କେଉଁଠିଠାରୁ।

ଅଶରୀରଂ ଶରୀରେଷୁ ଚଲେଷୁ ସ୍ଥାଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ ସଦା ପଶ୍ଯତି ତଂ ଧୀରୋ ନରଃ ପ୍ରତ୍ଯଵମର୍ଶନାତ୍

ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଦେହରେ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ଧୀର ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସଦା ଅନ୍ତର୍ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ପୁରୁଷୋ ଦେହତଃ ପୃଥକ୍ ଅପୃଥଗ୍ଯେ ତୁ ପଶ୍ଯଂତି ହ୍ଯସମ୍ଯକ୍ତେଷୁ ଦର୍ଶନମ୍

ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ପୁରୁଷ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଭୁଲ।

ଯଚ୍ଛରୀରମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତତଃ ପରମ୍ ଅଶୁଦ୍ଧମଵଶଂ ଦୁଃଖମଧ୍ରୁଵଂ ନ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ

ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷର ଦେହ କୁହାଯାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଅସ୍ଥିର; ଏହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ।

ଵିପଦାଂ ଵୀଜଭୂତେନ ପୁରୁଷସ୍ତେନ ସଂଯୁତଃ ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀ ଚ ମୂଢଶ୍ଚ ଭଵତି ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା

ଅସୁବିଧାର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଦ୍ଭିରାପ୍ଲଵିତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଜନଯତ୍ଯଂକୁରଂ ଯଥା ଆଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ଲାଵିତଂ କର୍ମ ଦେହଂ ଜନଯତେ ତଥା

ଯେପରି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଭିଜିଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭିଜିଥିବା କର୍ମ ଦେହ ଉଦ୍ଭବ କରେ।

ଅତ୍ଯଂତମସୁଖାଵାସାସ୍ସ୍ମୃତାଶ୍ଚୈକାଂତମୃତ୍ଯଵଃ ଅନାଗତା ଅତୀତାଶ୍ଚ ତନଵୋ ଽସ୍ଯ ସହସ୍ରଶଃ

ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖର ନିବାସ ଓ ଏକାନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ, ଆସିବା ଓ ଗଲା ଦେହ, ଏହାର ଦେହ ହଜାର ହଜାର ଅଟୁ।

ଆଗତ୍ଯାଗତ୍ଯ ଶୀର୍ଣେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ଶରୀରିଣଃ ଅତ୍ଯଂତଵସତିଃ କ୍ଵାପି ନ କେନାପି ଚ ଲଭ୍ଯତେ

ଆସିଯାଇ ଓ ଯାଇଯାଇ, ଦେହ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଶରୀରୀ କେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିବାସ ପାଇନାହିଁ।

ଛାଦିତଶ୍ଚ ଵିଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଶରୀରୈରେଷୁ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚଂଦ୍ରବିଂବଵଦାକାଶେ ତରଲୈରଭ୍ରସଂଚଯୈଃ

ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଓ ଅଲଗା ହୋଇ, ସେ ଚଳିତ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ଅନେକଦେହଭେଦେନ ଭିନ୍ନା ଵୃତ୍ତିରିହାତ୍ମନଃ ଅଷ୍ଟାପଦପରିକ୍ଷେପେ ହ୍ଯକ୍ଷମୁଦ୍ରେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ

ଅନେକ ଦେହର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଆତ୍ମାର କ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଅଷ୍ଟାପଦ ଚଉକରେ ଚାଲିବା ଚିହ୍ନ ପରି।

ନୈଵାସ୍ଯ ଭଵିତା କଶ୍ଚିନ୍ନାସୌ ଭଵତି କସ୍ଯଚିତ୍ ପଥି ସଂଗମ ଏଵାଯଂ ଦାରୈଃ ପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ ବଂଧୁଭିଃ

କେହି କାହାର ନୁହଁନ୍ତି, କେହି କାହା ପାଇଁ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ଜୀବନରେ ଜଣେ ଜଣଙ୍କ ସହ ପତ୍ନୀ, ପୁଅ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ଯେଉଁ ମିଳନ ହୁଏ, ସେ ମାତ୍ର ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସଂଯୋଗ।

ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ଚ ସମେଯାତାଂ ମହୋଦଧୌ ସମେତ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯପେଯାତାଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂତସମାଗମଃ

ଯେପରି ଏକ ଗଛର ଟୁକୁଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଟୁକୁଡ଼ି ସହ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଳିଯାଏ, ପରେ ପୁଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜନ୍ମରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ।

ସ ପଶ୍ଯତି ଶରୀରଂ ତଚ୍ଛରୀରଂ ତନ୍ନ ପଶ୍ଯତି ତୌ ପଶ୍ଯତି ପରଃ କଶ୍ଚିତ୍ତାଵୁଭୌ ତଂ ନ ପଶ୍ଯତଃ

ଜଣେ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ ତାକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାକୁ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ।

ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଥାଵରାଂତଶ୍ଚ ପଶଵଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ପଶୂନାମେଵ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍

ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ 'ପଶୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଉଦାହରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି।

ସ ଏଷ ବଧ୍ଯତେ ପାଶୈଃ ସୁଖଦୁଃଖାଶନଃ ପଶୁଃ ଲୀଲାସାଧନଭୂତୋ ଯ ଈଶ୍ଵରସ୍ଯେତି ସୂରଯଃ

ଯିଏ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ସେହି ପଶୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳାର ଉପକରଣ ଭାବେ ରହେ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ଅଜ୍ଞୋ ଜଂତୁରନୀଶୋ ଽଯମାତ୍ମନସ୍ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଈଶ୍ଵରପ୍ରେରିତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵା ଶ୍ଵଭ୍ରମେଵ ଵା

ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀ, ନିଜ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଅସମର୍ଥ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ।

ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯାନିଲଵଚୋ ମୁନଯଃ ପ୍ରୀତମାନସାଃ ପ୍ରୋଚୁଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ତଂ ଵାଯୁଂ ଶୈଵାଗମଵିଚକ୍ଷଣମ୍

ଏହି ଭାସ୍କରର କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେଇ ବାୟୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶୈବ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, କଥା କହିଲେ।

ଯୋ ଽଯଂ ପଶୁରିତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଶ୍ଚ ପାଶ ଉଦାହୃତଃ ଅଭ୍ଯାଂ ଵିଲକ୍ଷଣଃ କଶ୍ଚିତ୍କୋଯମସ୍ତି ତଯୋଃ ପତିଃ

'ପଶୁ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, 'ପାଶ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଟିଠାରୁ ଅଲଗା ଏକ ଅଧିପତି କିଏ ଅଛନ୍ତି?

ଅସ୍ତି କଶ୍ଚିଦପର୍ଯଂତରମଣୀଯଗୁଣାଶ୍ରଯଃ ପତିର୍ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ନିର୍ମାତା ପଶୁପାଶଵିମୋଚନଃ

ଅସୀମ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଯିଏ ପଶୁଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏକ ପ୍ରଭୁ ଅଛନ୍ତି।

ଅଭାଵେ ତସ୍ଯ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ସୃଷ୍ଟିରେଷା କଥଂ ଭଵେତ୍ ଅଚେତନତ୍ଵାଦଜ୍ଞାନାଦନଯୋଃ ପଶୁପାଶଯୋଃ

ତାଙ୍କ ବିନା ଏହି ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି କିପରି ସମ୍ଭବ? ପଶୁ ଓ ପାଶ, ଦୁହିଁଠି ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜଡ।

ପ୍ରଧାନପରମାଣ୍ଵାଦି ଯାଵତ୍କିଂଚିଦଚେତନମ୍ ତତ୍କର୍ତୃକଂ ସ୍ଵଯଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ବୁଦ୍ଧିମତ୍କାରଣଂ ଵିନା

ପ୍ରଧାନ ଠାରୁ ଆଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ସବୁ ଜଡ ଜିନିଷ ଅଛି, ସେମାନେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାରଣ ବିନା କିଛି କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ।

ଜଗଚ୍ଚ କର୍ତୃସାପେକ୍ଷଂ କାର୍ଯଂ ସାଵଯଵଂ ଯତଃ ତସ୍ମାତ୍କାର୍ଯସ୍ଯ କର୍ତୃତ୍ଵଂ ପତ୍ଯୁର୍ନ ପଶୁପାଶଯୋଃ

ଏହି ବିଶ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟ ଥିବାରୁ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ଓ ଏହା ଅନେକ ଅଂଶରେ ଗଠିତ; ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ଭୂମିକା ପ୍ରଭୁଙ୍କର, ପଶୁ କିମ୍ବା ପାଶର ନୁହଁ।

ପଶୋରପି ଚ କର୍ତୃତ୍ଵଂ ପତ୍ଯୁଃ ପ୍ରେରଣପୂର୍ଵକମ୍ ଅଯଥାକରଣଜ୍ଞାନମଂଧସ୍ଯ ଗମନଂ ଯଥା

ପଶୁର କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କର ପ୍ରେରଣା ବିନା ସମ୍ଭବ ନୁହଁ, ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଚାଲିଥାଏ।

ଆତ୍ମାନଂ ଚ ପୃଥଙ୍ମତ୍ଵା ପ୍ରେରିତାରଂ ତତଃ ପୃଥକ୍ ଅସୌ ଜୁଷ୍ଟସ୍ତତସ୍ତେନ ହ୍ଯମୃତତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜକୁ ପ୍ରେରକଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଜାଣେ, ଏବଂ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପା ପାଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଅମୃତତ୍ୱ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ପଶୋଃ ପାଶସ୍ଯ ପତ୍ଯୁଶ୍ଚ ତତ୍ତ୍ଵତୋ ଽସ୍ତି ପଦଂ ପରମ୍ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତଦ୍ଵିଦିତ୍ଵୈଵ ଯୋନିମୁକ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି

ପଶୁ, ପାଶ ଓ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ଏକ ପରମ ପଦ ଅଛି; ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯିଏ ଜାଣେ, ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ସଂଯୁକ୍ତମେତଦ୍ଦ୍ଵିତଯଂ କ୍ଷରମକ୍ଷରମେଵ ଚ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତଂ ବିଭର୍ତୀଶୋ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵଵିମୋଚକଃ

ଏହି ଦୁଇଟି—ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର, ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ—ଏକାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଛି; ବିଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଭୋକ୍ତା ଭୋଗ୍ଯଂ ପ୍ରେରଯିତା ମଂତଵ୍ଯଂ ତ୍ରିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍ ନାତଃ ପରଂ ଵିଜାନଦ୍ଭିର୍ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ହି କିଂଚନଃ

ଭୋଗକର୍ତ୍ତା, ଭୋଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରେରକ—ଏହି ତିନିଟିକୁ ବୁଝିବା ଦରକାର; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ଜାଣିବାକୁ ଅବଶ୍ୟକ ନୁହଁ।

ତିଲେଷୁ ଵା ଯଥା ତୈଲଂ ଦଧ୍ନି ଵା ସର୍ପିରର୍ପିତମ୍ ଯଥାପଃ ସ୍ରୋତସି ଵ୍ଯାପ୍ତା ଯଥାରଣ୍ଯାଂ ହୁତାଶନଃ

ଯେପରି ତିଳ ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତେଲ, ଦହିରେ ଘିଅ, ଝରଣାରେ ପାଣି, ଓ କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଲୁଚିଥାଏ,