ଶିଵପୁରାଣମ୍

ତନ୍ମାତ୍ରାପଞ୍ଚକଂ ଚୈଵ ଭୂତପଞ୍ଚକମେଵ ଚ ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈକ୍ଯଂ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା, ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହି ସବୁ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।

ପ୍ରଧାନବୁଦ୍ଧ୍ଯହଂକାରମନାଂସି ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ସମାସାଦେଵମଵ୍ଯକ୍ତଂ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍

ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ମନ—ଏହି ଚାରିଟି ମିଶି, ସାରାଂଶରେ, ଅଭ୍ୟକ୍ତ ଓ ଏହାର ବିକାର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ତତ୍କାରଣଦଶାପନ୍ନମଵ୍ଯକ୍ତମିତି କଥ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ କାର୍ଯଦଶାପନ୍ନଂ ଶରୀରାଦିଘଟାଦିଵତ୍

ଯେତେବେଳେ କାରଣ ଦଶାରେ ରହେ, ତାକୁ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ବୋଲାଯାଏ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦଶାରେ ଥିଲେ, ତାକୁ ବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲାଯାଏ, ଯେପରି ଘଡ଼ା ବା ଶରୀର।

ଯଥା ଘଟାଦିକଂ କାର୍ଯଂ ମୃଦାଦେର୍ନାତିଭିଦ୍ଯତେ ଶରୀରାଦି ତଥା ଵ୍ଯକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତାନ୍ନାତିଭିଦ୍ଯତେ

ଯେପରି ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ତିଆରି ହେଲେ ମାଟିଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ଅପ୍ରକାଶ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତମେଵୈକ୍ଯକାରଣଂ କରଣାନି ଚ ଶରୀରଂ ଚ ତଦାଧାରଂ ତଦ୍ଭୋଗ୍ଯଂ ଚାପି ନେତରତ୍

ଏହିପରି, ଅପ୍ରକାଶ ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଦେହ ଓ ଉପକରଣ ତାହାର ଆଧାର ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀରେଭ୍ଯୋ ଵ୍ଯତିରେକସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ ଆତ୍ମଶବ୍ଦାଭିଧେଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁତୋ ଽପି କୁତଃ ସ୍ଥିତିଃ

ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ 'ଆତ୍ମା' ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ସତ୍ତା କେଉଁଠି ଅଛି?

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀରେଭ୍ଯୋ ଵ୍ଯତିରେକୋ ଵିଭୋର୍ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯେଵ କଶ୍ଚିଦାତ୍ମେତି ହେତୁସ୍ତତ୍ର ସୁଦୁର୍ଗମଃ

ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହରୁ ଆତ୍ମାର କିଛି ଭିନ୍ନତା ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ବୁଝିବା ଅତି କଷ୍ଟକର।

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀରାଣାଂ ନାତ୍ମତା ସଦ୍ଭିରିଷ୍ଯତେ ସ୍ମୃତେରନିଯତଜ୍ଞାନାଦଯାଵଦ୍ଦେହଵେଦନାତ୍

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ମନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦେହ ଅନୁଭୂତି ଯାଏଁ ରହିଥାଏ।

ଅତଃ ସ୍ମର୍ତାନୁଭୂତାନାମଶେଷଜ୍ଞେଯଗୋଚରଃ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀତି ଵେଦେଷୁ ଵେଦାଂତେଷୁ ଚ ଗୀଯତେ

ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଯାହା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ରହିଛି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଯାହାକୁ ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ 'ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ' କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ସ ସର୍ଵତ୍ର ଵ୍ଯାପ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ଶାଶ୍ଵତଃ ତଥାପି କ୍ଵାପି କେନାପି ଵ୍ଯକ୍ତମେଷ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ

ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଓ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି; ତଥାପି କେଉଁଠି ଓ କେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ନୈଵାଯଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ନାପରୈରିନ୍ଦ୍ରିଯୈରପି

ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ।

ନ ଚ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁମାନେଷ ନୈଵ ଚାପି ନପୁଂସକଃ ନୈଵୋର୍ଧ୍ଵଂ ନାପି ତିର୍ଯକ୍ ନାଧସ୍ତାନ୍ନ କୁତଶ୍ଚନ

ସେ ନା ଜନା, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ନା ଉପରେ, ନା ଆଡ଼େ, ନା ତଳେ, ନା କେଉଁଠିଠାରୁ।

ଅଶରୀରଂ ଶରୀରେଷୁ ଚଲେଷୁ ସ୍ଥାଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ ସଦା ପଶ୍ଯତି ତଂ ଧୀରୋ ନରଃ ପ୍ରତ୍ଯଵମର୍ଶନାତ୍

ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଦେହରେ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ଧୀର ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସଦା ଅନ୍ତର୍ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ପୁରୁଷୋ ଦେହତଃ ପୃଥକ୍ ଅପୃଥଗ୍ଯେ ତୁ ପଶ୍ଯଂତି ହ୍ଯସମ୍ଯକ୍ତେଷୁ ଦର୍ଶନମ୍

ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ପୁରୁଷ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଭୁଲ।

ଯଚ୍ଛରୀରମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତତଃ ପରମ୍ ଅଶୁଦ୍ଧମଵଶଂ ଦୁଃଖମଧ୍ରୁଵଂ ନ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ

ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷର ଦେହ କୁହାଯାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଅସ୍ଥିର; ଏହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ।

ଵିପଦାଂ ଵୀଜଭୂତେନ ପୁରୁଷସ୍ତେନ ସଂଯୁତଃ ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀ ଚ ମୂଢଶ୍ଚ ଭଵତି ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା

ଅସୁବିଧାର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଦ୍ଭିରାପ୍ଲଵିତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଜନଯତ୍ଯଂକୁରଂ ଯଥା ଆଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ଲାଵିତଂ କର୍ମ ଦେହଂ ଜନଯତେ ତଥା

ଯେପରି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଭିଜିଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭିଜିଥିବା କର୍ମ ଦେହ ଉଦ୍ଭବ କରେ।

ଅତ୍ଯଂତମସୁଖାଵାସାସ୍ସ୍ମୃତାଶ୍ଚୈକାଂତମୃତ୍ଯଵଃ ଅନାଗତା ଅତୀତାଶ୍ଚ ତନଵୋ ଽସ୍ଯ ସହସ୍ରଶଃ

ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖର ନିବାସ ଓ ଏକାନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ, ଆସିବା ଓ ଗଲା ଦେହ, ଏହାର ଦେହ ହଜାର ହଜାର ଅଟୁ।

ଆଗତ୍ଯାଗତ୍ଯ ଶୀର୍ଣେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ଶରୀରିଣଃ ଅତ୍ଯଂତଵସତିଃ କ୍ଵାପି ନ କେନାପି ଚ ଲଭ୍ଯତେ

ଆସିଯାଇ ଓ ଯାଇଯାଇ, ଦେହ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଶରୀରୀ କେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିବାସ ପାଇନାହିଁ।

ଛାଦିତଶ୍ଚ ଵିଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ଶରୀରୈରେଷୁ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚଂଦ୍ରବିଂବଵଦାକାଶେ ତରଲୈରଭ୍ରସଂଚଯୈଃ

ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଓ ଅଲଗା ହୋଇ, ସେ ଚଳିତ ମେଘ ଦ୍ୱାରା ଆକାଶରେ ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବ ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ଅନେକଦେହଭେଦେନ ଭିନ୍ନା ଵୃତ୍ତିରିହାତ୍ମନଃ ଅଷ୍ଟାପଦପରିକ୍ଷେପେ ହ୍ଯକ୍ଷମୁଦ୍ରେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ

ଅନେକ ଦେହର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଆତ୍ମାର କ୍ରିୟା ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଅଷ୍ଟାପଦ ଚଉକରେ ଚାଲିବା ଚିହ୍ନ ପରି।

ନୈଵାସ୍ଯ ଭଵିତା କଶ୍ଚିନ୍ନାସୌ ଭଵତି କସ୍ଯଚିତ୍ ପଥି ସଂଗମ ଏଵାଯଂ ଦାରୈଃ ପୁତ୍ରୈଶ୍ଚ ବଂଧୁଭିଃ

କେହି କାହାର ନୁହଁନ୍ତି, କେହି କାହା ପାଇଁ ନୁହଁନ୍ତି; ଏହି ଜୀବନରେ ଜଣେ ଜଣଙ୍କ ସହ ପତ୍ନୀ, ପୁଅ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ଯେଉଁ ମିଳନ ହୁଏ, ସେ ମାତ୍ର ଏକ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ସଂଯୋଗ।

ଯଥା କାଷ୍ଠଂ ଚ କାଷ୍ଠଂ ଚ ସମେଯାତାଂ ମହୋଦଧୌ ସମେତ୍ଯ ଚ ଵ୍ଯପେଯାତାଂ ତଦ୍ଵଦ୍ଭୂତସମାଗମଃ

ଯେପରି ଏକ ଗଛର ଟୁକୁଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଟୁକୁଡ଼ି ସହ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଳିଯାଏ, ପରେ ପୁଣି ଅଲଗା ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜନ୍ମରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ।

ସ ପଶ୍ଯତି ଶରୀରଂ ତଚ୍ଛରୀରଂ ତନ୍ନ ପଶ୍ଯତି ତୌ ପଶ୍ଯତି ପରଃ କଶ୍ଚିତ୍ତାଵୁଭୌ ତଂ ନ ପଶ୍ଯତଃ

ଜଣେ ଏହି ଦେହକୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେହ ତାକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାକୁ ଦେଖନ୍ତିନାହିଁ।

ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଥାଵରାଂତଶ୍ଚ ପଶଵଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ ପଶୂନାମେଵ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରୋକ୍ତମେତନ୍ନିଦର୍ଶନମ୍

ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ 'ପଶୁ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଉଦାହରଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି।

ସ ଏଷ ବଧ୍ଯତେ ପାଶୈଃ ସୁଖଦୁଃଖାଶନଃ ପଶୁଃ ଲୀଲାସାଧନଭୂତୋ ଯ ଈଶ୍ଵରସ୍ଯେତି ସୂରଯଃ

ଯିଏ ବନ୍ଧନରେ ବନ୍ଧା, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ସେହି ପଶୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଲୀଳାର ଉପକରଣ ଭାବେ ରହେ—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ଅଜ୍ଞୋ ଜଂତୁରନୀଶୋ ଽଯମାତ୍ମନସ୍ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ ଈଶ୍ଵରପ୍ରେରିତୋ ଗଚ୍ଛେତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵା ଶ୍ଵଭ୍ରମେଵ ଵା

ଏହି ଅଜ୍ଞାନୀ ପ୍ରାଣୀ, ନିଜ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଅସମର୍ଥ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଏ।

ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯାନିଲଵଚୋ ମୁନଯଃ ପ୍ରୀତମାନସାଃ ପ୍ରୋଚୁଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ତଂ ଵାଯୁଂ ଶୈଵାଗମଵିଚକ୍ଷଣମ୍

ଏହି ଭାସ୍କରର କଥା ଶୁଣି, ମୁନିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେଇ ବାୟୁଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶୈବ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନୀ, କଥା କହିଲେ।

ଯୋ ଽଯଂ ପଶୁରିତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଯଶ୍ଚ ପାଶ ଉଦାହୃତଃ ଅଭ୍ଯାଂ ଵିଲକ୍ଷଣଃ କଶ୍ଚିତ୍କୋଯମସ୍ତି ତଯୋଃ ପତିଃ

'ପଶୁ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, 'ପାଶ' ବୋଲି ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ଏହି ଦୁଇଟିଠାରୁ ଅଲଗା ଏକ ଅଧିପତି କିଏ ଅଛନ୍ତି?