ଶିଵପୁରାଣମ୍

ଭୋଗଃ କର୍ମଵିନାଶାଯ ଭୋଗମଵ୍ଯକ୍ତମୁଚ୍ଯତେ ବାହ୍ଯାଂତଃକରଣଦ୍ଵାରଂ ଶରୀରଂ ଭୋଗସାଧନମ୍

ଭୋଗ କର୍ମ ନଶ୍ଟ ପାଇଁ ଅଛି; ଅଭ୍ୟକ୍ତକୁ ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ହେଉଛି ଭୋଗର ସାଧନ।

ଭାଵାତିଶଯଲବ୍ଧେନ ପ୍ରସାଦେନ ମଲକ୍ଷଯଃ କ୍ଷୀଣେ ଚାତ୍ମମଲେ ତସ୍ମିନ୍ ପୁମାଞ୍ଚ୍ଛିଵସମୋ ଭଵେତ୍

ଭିତରର ଭାବର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ବିଶେଷ କୃପାରେ ମଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ମଳ ଶେଷ ହୁଏ, ସେ ପୁରୁଷ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୋଇଯାଏ।

କଲାଦିପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ଵାନାଂ କିଂ କର୍ମ ପୃଥଗୁଚ୍ଯତେ ଭୋକ୍ତେତି ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି ଯେନାତ୍ମା ଵ୍ଯପଦିଶ୍ଯତେ

କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର କର୍ମ କ'ଣ ଏବଂ କିପରି ଏହାକୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ? କିଏ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ କିଏ ପୁରୁଷ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ?

କିମାତ୍ମକଂ ତଦଵ୍ଯକ୍ତଂ କେନାକାରେଣ ଭୁଜ୍ଯତେ କିଂ ତସ୍ଯ ଶରଣଂ ଭୁକ୍ତୌ ଶରୀରଂ ଚ କିମୁଚ୍ଯତେ

ସେହି ଅଭ୍ୟକ୍ତର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ ଏବଂ କିପରି ଏହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ? ଭୋଗ ସମୟରେ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ କ'ଣ ଏବଂ ଶରୀରକୁ କ'ଣ ବୋଲାଯାଏ?

ଦିକ୍କ୍ରିଯାଵ୍ଯଂଜକା ଵିଦ୍ଯା କାଲୋ ରାଗଃ ପ୍ରଵର୍ତକଃ କାଲୋ ଽଵଚ୍ଛେଦକସ୍ତତ୍ର ନିଯତିସ୍ତୁ ନିଯାମିକା

ଦିଗ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ; କାଳ ରାଗକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; ସେଠାରେ କାଳ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ ଏବଂ ନିୟତି ନିୟମକ ଭୂମିକା ନିବାହ କରେ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତତ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଶ୍ଚେତି ଯଦାହୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକାଃ

ଯାହା ଅଭ୍ୟକ୍ତ, ସେହି ହେଉଛି କାରଣ, ତିନି ପ୍ରକୃତିଗୁଣ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ମୂଳ; ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

କଲାତସ୍ତଦଭିଵ୍ଯକ୍ତମନଭିଵ୍ଯକ୍ତଲକ୍ଷଣମ୍ ସୁଖଦୁଃଖଵିମୋହାତ୍ମା ଭୁଜ୍ଯତେ ଗୁଣଵାଂସ୍ତ୍ରିଧା

କଳାରୁ ଯାହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ତାହା ଅପ୍ରକାଶିତ ଲକ୍ଷଣର; ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ମିଶିତ, ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାଃ ପ୍ରକୃତୌ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପେଣ ତିଲେ ତୈଲମିଵ ସ୍ଥିତାଃ

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପ୍ରକୃତିରେ ଏମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ତିଳରେ ତେଲ ଭଳି ରହିଛନ୍ତି।

ସୁଖଂ ଚ ସୁଖହେତୁଶ୍ଚ ସମାସାତ୍ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ରାଜସଂ ତଦ୍ଵିପର୍ଯାସାତ୍ସ୍ତଂଭମୋହୌ ତୁ ତାମସୌ

ସାଧାରଣତଃ ସୁଖ ଓ ସୁଖର କାରଣକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ରାଜସିକ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଡତା ଓ ମୋହ ତାମସିକ।

ସାତ୍ତ୍ଵିକ୍ଯୂର୍ଧ୍ଵଗତିଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ତାମସୀ ସ୍ଯାଦଧୋଗତିଃ ମଧ୍ଯମା ତୁ ଗତିର୍ଯା ସା ରାଜସୀ ପରିପଠ୍ଯତେ

ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗତିକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲାଯାଏ, ଅଧୋଗତି ହେଉଛି ତାମସିକ, ମଧ୍ୟମ ଗତିକୁ ରାଜସିକ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

ତନ୍ମାତ୍ରାପଞ୍ଚକଂ ଚୈଵ ଭୂତପଞ୍ଚକମେଵ ଚ ଜ୍ଞାନେଂଦ୍ରିଯାଣି ପଞ୍ଚୈକ୍ଯଂ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ

ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା, ପଞ୍ଚ ଭୂତ, ପଞ୍ଚ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପଞ୍ଚ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ—ଏହି ସବୁ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।

ପ୍ରଧାନବୁଦ୍ଧ୍ଯହଂକାରମନାଂସି ଚ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ସମାସାଦେଵମଵ୍ଯକ୍ତଂ ସଵିକାରମୁଦାହୃତମ୍

ପ୍ରଧାନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ମନ—ଏହି ଚାରିଟି ମିଶି, ସାରାଂଶରେ, ଅଭ୍ୟକ୍ତ ଓ ଏହାର ବିକାର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।

ତତ୍କାରଣଦଶାପନ୍ନମଵ୍ଯକ୍ତମିତି କଥ୍ଯତେ ଵ୍ଯକ୍ତଂ କାର୍ଯଦଶାପନ୍ନଂ ଶରୀରାଦିଘଟାଦିଵତ୍

ଯେତେବେଳେ କାରଣ ଦଶାରେ ରହେ, ତାକୁ ଅଭ୍ୟକ୍ତ ବୋଲାଯାଏ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦଶାରେ ଥିଲେ, ତାକୁ ବ୍ୟକ୍ତ ବୋଲାଯାଏ, ଯେପରି ଘଡ଼ା ବା ଶରୀର।

ଯଥା ଘଟାଦିକଂ କାର୍ଯଂ ମୃଦାଦେର୍ନାତିଭିଦ୍ଯତେ ଶରୀରାଦି ତଥା ଵ୍ଯକ୍ତମଵ୍ଯକ୍ତାନ୍ନାତିଭିଦ୍ଯତେ

ଯେପରି ମାଟି ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ତିଆରି ହେଲେ ମାଟିଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେପରି ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ଅପ୍ରକାଶ ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ।

ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତମେଵୈକ୍ଯକାରଣଂ କରଣାନି ଚ ଶରୀରଂ ଚ ତଦାଧାରଂ ତଦ୍ଭୋଗ୍ଯଂ ଚାପି ନେତରତ୍

ଏହିପରି, ଅପ୍ରକାଶ ଏକମାତ୍ର କାରଣ; ଦେହ ଓ ଉପକରଣ ତାହାର ଆଧାର ଓ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀରେଭ୍ଯୋ ଵ୍ଯତିରେକସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍ ଆତ୍ମଶବ୍ଦାଭିଧେଯସ୍ଯ ଵସ୍ତୁତୋ ଽପି କୁତଃ ସ୍ଥିତିଃ

ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ 'ଆତ୍ମା' ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ, ତାହାର ସତ୍ତା କେଉଁଠି ଅଛି?

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀରେଭ୍ଯୋ ଵ୍ଯତିରେକୋ ଵିଭୋର୍ଧ୍ରୁଵମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯେଵ କଶ୍ଚିଦାତ୍ମେତି ହେତୁସ୍ତତ୍ର ସୁଦୁର୍ଗମଃ

ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହରୁ ଆତ୍ମାର କିଛି ଭିନ୍ନତା ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ ବୁଝିବା ଅତି କଷ୍ଟକର।

ବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯଶରୀରାଣାଂ ନାତ୍ମତା ସଦ୍ଭିରିଷ୍ଯତେ ସ୍ମୃତେରନିଯତଜ୍ଞାନାଦଯାଵଦ୍ଦେହଵେଦନାତ୍

ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ମନ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ଓ ଦେହ ଅନୁଭୂତି ଯାଏଁ ରହିଥାଏ।

ଅତଃ ସ୍ମର୍ତାନୁଭୂତାନାମଶେଷଜ୍ଞେଯଗୋଚରଃ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀତି ଵେଦେଷୁ ଵେଦାଂତେଷୁ ଚ ଗୀଯତେ

ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଯାହା ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ରହିଛି, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର ଭାବେ ଯାହାକୁ ବେଦ ଓ ବେଦାନ୍ତରେ 'ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ' କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵଂ ତତ୍ର ସ ସର୍ଵତ୍ର ଵ୍ଯାପ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ଶାଶ୍ଵତଃ ତଥାପି କ୍ଵାପି କେନାପି ଵ୍ଯକ୍ତମେଷ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ

ସେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଓ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି; ତଥାପି କେଉଁଠି ଓ କେଉଁ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।

ନୈଵାଯଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ନାପରୈରିନ୍ଦ୍ରିଯୈରପି

ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଧରିପାରିବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ।

ନ ଚ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁମାନେଷ ନୈଵ ଚାପି ନପୁଂସକଃ ନୈଵୋର୍ଧ୍ଵଂ ନାପି ତିର୍ଯକ୍ ନାଧସ୍ତାନ୍ନ କୁତଶ୍ଚନ

ସେ ନା ଜନା, ନା ପୁରୁଷ, ନା ନପୁଂସକ; ନା ଉପରେ, ନା ଆଡ଼େ, ନା ତଳେ, ନା କେଉଁଠିଠାରୁ।

ଅଶରୀରଂ ଶରୀରେଷୁ ଚଲେଷୁ ସ୍ଥାଣୁମଵ୍ଯଯମ୍ ସଦା ପଶ୍ଯତି ତଂ ଧୀରୋ ନରଃ ପ୍ରତ୍ଯଵମର୍ଶନାତ୍

ଦେହ ନଥିବା ସତ୍ତା ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଦେହରେ ଅବିନାଶୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ଧୀର ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ସଦା ଅନ୍ତର୍ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ପୁରୁଷୋ ଦେହତଃ ପୃଥକ୍ ଅପୃଥଗ୍ଯେ ତୁ ପଶ୍ଯଂତି ହ୍ଯସମ୍ଯକ୍ତେଷୁ ଦର୍ଶନମ୍

ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ପୁରୁଷ ଦେହରୁ ଭିନ୍ନ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଭୁଲ।

ଯଚ୍ଛରୀରମିଦଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ତତଃ ପରମ୍ ଅଶୁଦ୍ଧମଵଶଂ ଦୁଃଖମଧ୍ରୁଵଂ ନ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ

ଏହି ଦେହ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷର ଦେହ କୁହାଯାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଅଶକ୍ତ, ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ ଅସ୍ଥିର; ଏହା ଆତ୍ମା ନୁହେଁ।

ଵିପଦାଂ ଵୀଜଭୂତେନ ପୁରୁଷସ୍ତେନ ସଂଯୁତଃ ସୁଖୀ ଦୁଃଖୀ ଚ ମୂଢଶ୍ଚ ଭଵତି ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା

ଅସୁବିଧାର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ କିମ୍ବା ମୂଢ଼ ହୁଅନ୍ତି।

ଅଦ୍ଭିରାପ୍ଲଵିତଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ଜନଯତ୍ଯଂକୁରଂ ଯଥା ଆଜ୍ଞାନାତ୍ପ୍ଲାଵିତଂ କର୍ମ ଦେହଂ ଜନଯତେ ତଥା

ଯେପରି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଭିଜିଥିବା କ୍ଷେତ୍ରରେ ଅଙ୍କୁର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନରେ ଭିଜିଥିବା କର୍ମ ଦେହ ଉଦ୍ଭବ କରେ।

ଅତ୍ଯଂତମସୁଖାଵାସାସ୍ସ୍ମୃତାଶ୍ଚୈକାଂତମୃତ୍ଯଵଃ ଅନାଗତା ଅତୀତାଶ୍ଚ ତନଵୋ ଽସ୍ଯ ସହସ୍ରଶଃ

ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖର ନିବାସ ଓ ଏକାନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ, ଆସିବା ଓ ଗଲା ଦେହ, ଏହାର ଦେହ ହଜାର ହଜାର ଅଟୁ।

ଆଗତ୍ଯାଗତ୍ଯ ଶୀର୍ଣେଷୁ ଶରୀରେଷୁ ଶରୀରିଣଃ ଅତ୍ଯଂତଵସତିଃ କ୍ଵାପି ନ କେନାପି ଚ ଲଭ୍ଯତେ

ଆସିଯାଇ ଓ ଯାଇଯାଇ, ଦେହ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଶରୀରୀ କେଉଁଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିବାସ ପାଇନାହିଁ।