ଶିଵପୁରାଣମ୍

ତତସ୍ସ ଲବ୍ଧଵିଜ୍ଞାନୋ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ଚତୁର୍ମୁଖଃ ଅସୃଜତ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚରାଣି ଚ

ତାପରେ ଚାରିମୁଖୀ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ସମସ୍ତ ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀ ତିଆରି କଲେ।

ଯତଶ୍ଶ୍ରୁତ୍ଵାମୃତଂ ଲବ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ପରମେଶ୍ଵରାତ୍ ତତସ୍ତଦ୍ଵଦନାଦେଵ ମଯା ଲବ୍ଧଂ ତପୋବଲାତ୍

ବ୍ରହ୍ମା ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଯେଉଁ ଅମୃତ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ମୋର ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଛି।

କିଂ ତଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ତ୍ଵଯା ଲବ୍ଧଂ ତଥ୍ଯାତ୍ତଥ୍ଯଂତରଂ ଶୁଭମ୍ ଯତ୍ର କୃତ୍ଵା ପରାଂ ନିଷ୍ଠାଂ ପୁରୁଷସ୍ସୁଖମୃଚ୍ଛତି

ତୁମେ କେଉଁ ଏହି ଶୁଭ ଏବଂ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ଲାଭ କରେ?

ପଶୁପାଶପତିଜ୍ଞାନଂ ଯଲ୍ଲବ୍ଧଂ ତୁ ମଯା ପୁରା ତତ୍ର ନିଷ୍ଠା ପରା କାର୍ଯା ପୁରୁଷେଣ ସୁଖାର୍ଥିନା

ମୁଁ ପୁରୁଣାଦିନରେ ଯେଉଁ ପଶୁ, ପାଶ ଓ ପତି ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିଲି, ସେହି ପରମ ଆଧାରରେ ସୁଖ ଚାହୁଁଥିବା ମଣିଷ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅଟୁଟ ରହିବା ଉଚିତ।

ଅଜ୍ଞାନପ୍ରଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଜ୍ଞାନେନୈଵ ନିଵର୍ତତେ ଜ୍ଞାନଂ ଵସ୍ତୁପରିଚ୍ଛେଦୋ ଵସ୍ତୁ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ସ୍ମୃତମ୍

ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର ହୁଏ; ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ବସ୍ତୁର ସଠିକ୍ ବିଚାର, ଏବଂ ବସ୍ତୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅଜଡଂ ଚ ଜଡଂ ଚୈଵ ନିଯଂତୃ ଚ ତଯୋରପି ପଶୁଃ ପାଶଃ ପତିଶ୍ଚେତି କଥ୍ଯତେ ତତ୍ତ୍ରଯଂ କ୍ରମାତ୍

ଅଚେତନ ଓ ଚେତନ ଦୁହିଁଟି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରକ—ଏହି ତିନିଟିକୁ କ୍ରମେ ପଶୁ, ପାଶ ଓ ପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅକ୍ଷରଂ ଚ କ୍ଷରଂ ଚୈଵ କ୍ଷରାକ୍ଷରପରଂ ତଥା ତଦେତତ୍ତ୍ରିତଯଂ ଭୂମ୍ନା କଥ୍ଯତେ ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃ

ଅକ୍ଷୟ, କ୍ଷୟଶୀଳ ଏବଂ ଏହି ଦୁହିଁଟିଠାରୁ ଉପରେ ଯାହା ଅଛି—ଏହି ତିନିଟିକୁ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍ ମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।

ଅକ୍ଷରଂ ପଶୁରିତ୍ଯୁକ୍ତଃ କ୍ଷରଂ ପାଶ ଉଦାହୃତଃ କ୍ଷରାକ୍ଷରପରଂ ଯତ୍ତତ୍ପତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଅକ୍ଷୟକୁ ପଶୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କ୍ଷୟଶୀଳକୁ ପାଶ ବୋଲି କୁହନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଅକ୍ଷୟ ଓ କ୍ଷୟଶୀଳ ଦୁହିଁଟିଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି, ସେହିଠିକୁ ପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

କିଂ ତଦକ୍ଷରମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ କିଂ ଚ କ୍ଷରମୁଦାହୃତମ୍ ତଯୋଶ୍ଚ ପରମଂ କିଂ ଵା ତଦେତଦ୍ ବ୍ରୂହି ମାରୁତ

ଏହି ଅକ୍ଷୟ କ'ଣ, ଯାହା ବର୍ଣ୍ଣିତ? ଏବଂ କ୍ଷୟଶୀଳ କ'ଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏହି ଦୁହିଁଟିଠାରୁ ଉପରେ ଯାହା ଅଛି, ସେ କ'ଣ? ଏହି କଥା ମତେ କୁହ, ବାୟୁଦେବ।

ପ୍ରକୃତିଃ କ୍ଷରମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ପୁରୁଷୋ ଽକ୍ଷର ଉଚ୍ଯତେ ତାଵିମୌ ପ୍ରେରଯତ୍ଯନ୍ଯସ୍ସ ପରା ପରମେଶ୍ଵରଃ

ପ୍ରକୃତିକୁ କ୍ଷୟଶୀଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ପୁରୁଷକୁ ଅକ୍ଷୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହି ଦୁହିଁଟିକୁ ଯିଏ ଚଳାଇଥାଏ, ସେହି ଅନ୍ୟ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର।

କୈଷା ପ୍ରକୃତିରିତ୍ଯୁକ୍ତା କ ଏଷ ପୁରୁଷୋ ମତଃ ଅନଯୋଃ କେନ ସମ୍ବନ୍ଧଃ କୋଯଂ ପ୍ରେରକ ଈଶ୍ଵରଃ

ଏହି ପ୍ରକୃତି କ'ଣ? କିଏ ପୁରୁଷ ବୋଲି ମନ୍ୟ? ଏହି ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ସମ୍ପର୍କ ଅଛି, ଏବଂ କିଏ ଏହାକୁ ଚଳାଇଥାଏ, ସେଇ ଈଶ୍ୱର କିଏ?

ମାଯା ପ୍ରକୃତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ପୁରୁଷୋ ମାଯଯା ଵୃତଃ ସଂବନ୍ଧୋ ମୂଲକର୍ମଭ୍ଯାଂ ଶିଵଃ ପ୍ରେରକ ଈଶ୍ଵରଃ

ମାୟାକୁ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁରୁଷ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସମ୍ପର୍କ ମୂଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଚଳାଇଥିବା ଈଶ୍ୱର।

କେଯଂ ମାଯା ସମା ଖ୍ଯାତା କିଂରୂପୋ ମାଯଯା ଵୃତଃ ମୂଲଂ କୀଦୃକ୍ କୁତୋ ଵାସ୍ଯ କିଂ ଶିଵତ୍ଵଂ କୁତଶ୍ଶିଵଃ

ଏହି ମାୟା କ'ଣ, ଯାହା ସମାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ? ଏହାର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ, କିପରି ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୁଏ? ଏହାର ମୂଳ କ'ଣ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛି? ଶିବତ୍ୱ କ'ଣ, ଏବଂ ଶିବ କେଉଁଠୁ?

ମାଯା ମାହେଶ୍ଵରୀ ଶକ୍ତିଶ୍ଚିଦ୍ରୂପୋ ମାଯଯା ଵୃତଃ ମଲଶ୍ଚିଚ୍ଛାଦକୋ ନୈଜୋ ଵିଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଶିଵତା ସ୍ଵତଃ

ମାୟା ହେଉଛି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି; ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ଥିବା ଚେତନ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ଅଛି। ମଳ ହେଉଛି ଜନ୍ମଜାତ ଅଶୁଦ୍ଧି, ଯାହା ଚେତନାକୁ ଢାକି ଦିଏ; ଶୁଦ୍ଧତା ହେଉଛି ସ୍ୱଭାବତଃ ଶିବତ୍ୱ।

ଆଵୃଣୋତି କଥଂ ମାଯା ଵ୍ଯାପିନଂ କେନ ହେତୁନା କିମର୍ଥଂ ଚାଵୃତିଃ ପୁଂସଃ କେନ ଵା ଵିନିଵର୍ତତେ

ମାୟା କିପରି ସର୍ବବ୍ୟାପୀଙ୍କୁ ଢାକି ଦିଏ, କେଉଁ କାରଣରେ? ଏହି ଆବୃତି କାହିଁକି ମଣିଷ ଉପରେ ହୁଏ, ଏବଂ କିପରି ଏହା ଦୂର ହୁଏ?

ଆଵୃତିର୍ଵ୍ଯପିନୋ ଽପି ସ୍ଯାଦ୍ଵ୍ଯାପି ଯସ୍ମାତ୍କଲାଦ୍ଯପି ହେତୁଃ କର୍ମୈଵ ଭୋଗାର୍ଥଂ ନିଵର୍ତେତ ମଲକ୍ଷଯାତ୍

ଯଦିଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିତା ରହିଛି, ତଥାପି ଏଠାରେ ଗୁପ୍ତତା ଅଛି, କାରଣ କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କର୍ମ ହିଁ ଭୋଗର କାରଣ ହୁଏ ଏବଂ ମଳ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଏହି କର୍ମ ଶେଷ ହୁଏ।

କଲାଦି କଥ୍ଯତେ କିଂ ତତ୍କର୍ମ ଵା କିମୁଦାହୃତମ୍ ତତ୍କିମାଦି କିମନ୍ତଂ ଵା କିଂ ଫଲଂ ଵା କିମାଶ୍ରଯମ୍

ଏହି କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ'ଣ? କର୍ମ କ'ଣ ଓ ଏହାକୁ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି? ଏହାର ଆରମ୍ଭ କ'ଣ ଓ ଶେଷ କ'ଣ? ଏହାର ଫଳ କ'ଣ ଓ ଏହା କେଉଁଠି ଭିତି କରି ଅଛି?

କସ୍ଯ ଭୋଗେନ କିଂ ଭୋଗ୍ଯଂ କିଂ ଵା ତଦ୍ଭୋଗସାଧନମ୍ ମଲକ୍ଷଯସ୍ଯ କୋ ହେତୁଃ କୀଦୃକ୍ କ୍ଷୀଣମଲଃ ପୁମାନ୍

କିଏ କେଉଁ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ସେହି ଭୋଗ ପାଇଁ କ'ଣ ସାଧନ? ମଳ ନଶ୍ଟ ହେବାର କାରଣ କ'ଣ ଏବଂ ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କର ମଳ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରେ କିପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ?

କଲା ଵିଦ୍ଯା ଚ ରାଗଶ୍ଚ କାଲୋ ନିଯତିରେଵ ଚ କଲାଦଯସ୍ସମାଖ୍ଯାତା ଯୋ ଭୋକ୍ତା ପୁରୁଷୋ ଭଵେତ୍

କଳା, ଜ୍ଞାନ, ରାଗ, କାଳ ଓ ନିୟତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯିଏ ଭୋଗ କରେ, ସେହି ପୁରୁଷ ଅଟେ।

ପୁଣ୍ଯପାପାତ୍ମକଂ କର୍ମ ସୁଖଦୁଃଖଫଲଂ ତୁ ଯତ୍ ଅନାଦିମଲଭୋଗାନ୍ତମଜ୍ଞାନାତ୍ମସମାଶ୍ରଯମ୍

ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ କର୍ମ ଯାହାର ଫଳ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ; ଏହାର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ମଳ ଶେଷ ହେଲେ ଏହା ଶେଷ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଭିତି କରି ଅଛି।

ଭୋଗଃ କର୍ମଵିନାଶାଯ ଭୋଗମଵ୍ଯକ୍ତମୁଚ୍ଯତେ ବାହ୍ଯାଂତଃକରଣଦ୍ଵାରଂ ଶରୀରଂ ଭୋଗସାଧନମ୍

ଭୋଗ କର୍ମ ନଶ୍ଟ ପାଇଁ ଅଛି; ଅଭ୍ୟକ୍ତକୁ ଭୋଗକ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ହେଉଛି ଭୋଗର ସାଧନ।

ଭାଵାତିଶଯଲବ୍ଧେନ ପ୍ରସାଦେନ ମଲକ୍ଷଯଃ କ୍ଷୀଣେ ଚାତ୍ମମଲେ ତସ୍ମିନ୍ ପୁମାଞ୍ଚ୍ଛିଵସମୋ ଭଵେତ୍

ଭିତରର ଭାବର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ମିଳିଥିବା ବିଶେଷ କୃପାରେ ମଳ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମାର ମଳ ଶେଷ ହୁଏ, ସେ ପୁରୁଷ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୋଇଯାଏ।

କଲାଦିପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ଵାନାଂ କିଂ କର୍ମ ପୃଥଗୁଚ୍ଯତେ ଭୋକ୍ତେତି ପୁରୁଷଶ୍ଚେତି ଯେନାତ୍ମା ଵ୍ଯପଦିଶ୍ଯତେ

କଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର କର୍ମ କ'ଣ ଏବଂ କିପରି ଏହାକୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ? କିଏ ଭୋଗକର୍ତ୍ତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଏବଂ କିଏ ପୁରୁଷ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ?

କିମାତ୍ମକଂ ତଦଵ୍ଯକ୍ତଂ କେନାକାରେଣ ଭୁଜ୍ଯତେ କିଂ ତସ୍ଯ ଶରଣଂ ଭୁକ୍ତୌ ଶରୀରଂ ଚ କିମୁଚ୍ଯତେ

ସେହି ଅଭ୍ୟକ୍ତର ସ୍ୱଭାବ କ'ଣ ଏବଂ କିପରି ଏହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ? ଭୋଗ ସମୟରେ ଏହାର ଆଶ୍ରୟ କ'ଣ ଏବଂ ଶରୀରକୁ କ'ଣ ବୋଲାଯାଏ?

ଦିକ୍କ୍ରିଯାଵ୍ଯଂଜକା ଵିଦ୍ଯା କାଲୋ ରାଗଃ ପ୍ରଵର୍ତକଃ କାଲୋ ଽଵଚ୍ଛେଦକସ୍ତତ୍ର ନିଯତିସ୍ତୁ ନିଯାମିକା

ଦିଗ ଓ କ୍ରିୟାକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ କରାଯାଏ; କାଳ ରାଗକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; ସେଠାରେ କାଳ ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରେ ଏବଂ ନିୟତି ନିୟମକ ଭୂମିକା ନିବାହ କରେ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ କାରଣଂ ଯତ୍ତତ୍ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ ପ୍ରଧାନଂ ପ୍ରକୃତିଶ୍ଚେତି ଯଦାହୁସ୍ତତ୍ତ୍ଵଚିଂତକାଃ

ଯାହା ଅଭ୍ୟକ୍ତ, ସେହି ହେଉଛି କାରଣ, ତିନି ପ୍ରକୃତିଗୁଣ ଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ମୂଳ; ତତ୍ତ୍ୱ ଚିନ୍ତକମାନେ ଏହାକୁ ପ୍ରଧାନ ଓ ପ୍ରକୃତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି।

କଲାତସ୍ତଦଭିଵ୍ଯକ୍ତମନଭିଵ୍ଯକ୍ତଲକ୍ଷଣମ୍ ସୁଖଦୁଃଖଵିମୋହାତ୍ମା ଭୁଜ୍ଯତେ ଗୁଣଵାଂସ୍ତ୍ରିଧା

କଳାରୁ ଯାହା ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ତାହା ଅପ୍ରକାଶିତ ଲକ୍ଷଣର; ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ମୋହ ମିଶିତ, ଗୁଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ଗୁଣାଃ ପ୍ରକୃତିସଂଭଵାଃ ପ୍ରକୃତୌ ସୂକ୍ଷ୍ମରୂପେଣ ତିଲେ ତୈଲମିଵ ସ୍ଥିତାଃ

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ୍ ଓ ତମସ୍—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ପ୍ରକୃତିରେ ଏମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ତିଳରେ ତେଲ ଭଳି ରହିଛନ୍ତି।

ସୁଖଂ ଚ ସୁଖହେତୁଶ୍ଚ ସମାସାତ୍ସାତ୍ତ୍ଵିକଂ ସ୍ମୃତମ୍ ରାଜସଂ ତଦ୍ଵିପର୍ଯାସାତ୍ସ୍ତଂଭମୋହୌ ତୁ ତାମସୌ

ସାଧାରଣତଃ ସୁଖ ଓ ସୁଖର କାରଣକୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ ହେଉଛି ରାଜସିକ, ଯେଉଁଠାରେ ଜଡତା ଓ ମୋହ ତାମସିକ।