ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ମୁକ୍ତିସାଧନକଂ ଜ୍ଞାନଂ ନୋଦେତି ପରମାଦ୍ଭୁତମ୍ ତପଶ୍ଚରାମି ମୁକ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ନ ଜାନେ ତତ୍ର କାରଣମ୍
ମୁକ୍ତିକୁ ଦେଇଥିବା ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏନାହିଁ—ଏହା ନିଜେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ମୁଁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କାରଣ କ'ଣ ମୁଁ ଜାଣେନାହିଁ।
ଇତ୍ଥଂ କୁମାରୋ ଭଗଵାନ୍ ଵ୍ଯାସେନ ମୁନିନାର୍ଥିତଃ ସମର୍ଥଃ ପ୍ରାହ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରା ନିଶ୍ଚଯଂ ମୁକ୍ତିକାରଣମ୍
ଏପରି ଭାବେ, ଭଗବାନ କୁମାରଙ୍କୁ ବ୍ୟାସ ଋଷି ଅନୁରୋଧ କଲେ, ସେ ସମର୍ଥ ଥିବାରୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତିର କାରଣ କହିଦେଲେ।
ଶ୍ରଵଣଂ କୀର୍ତନଂ ଶଂଭୋର୍ମନନଂ ଚ ମହତ୍ତରମ୍ ତ୍ରଯଂ ସାଧନମୁକ୍ତଂ ଚ ଵିଦ୍ଯତେ ଵେଦସଂମତମ୍
ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ଗାଇବା ଏବଂ ଚିନ୍ତନ କରିବା—ଏହି ତିନିଟି ମହାତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ, ଯାହା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ ଏବଂ ସାଧନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ପୁରାହମଥ ସଂଭ୍ରାଂତୋ ହ୍ଯନ୍ଯସାଧନସଂଭ୍ରମଃ ଅଚଲେ ମଂଦରେ ଶୈଲେ ତପଶ୍ଚରଣମାଚରମ୍
ପୂର୍ବରୁ, ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନେଇ ଭ୍ରମିତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲି; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଅଚଳ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ରେ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି।
ଶିଵାଜ୍ଞଯା ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ନନ୍ଦିକେଶ୍ଵରଃ ସ ମେ ଦଯାଲୁର୍ଭଗଵାନ୍ସର୍ଵସାକ୍ଷୀ ଗଣେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ, ଶିବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଭଗବାନ ନନ୍ଦିଶ୍ୱର ଆସିଲେ—ସେ ଦୟାଳୁ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା, ଗଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଖ୍ୟ।
ଉଵାଚ ମହ୍ଯଂ ସସ୍ନେହଂ ମୁକ୍ତିସାଧନମୁତ୍ତମମ୍ ଶ୍ରଵଣଂ କୀର୍ତନଂ ଶଂଭୋର୍ମନନଂ ଵେଦସଂମତମ୍
ସେ ମୋତେ ସ୍ନେହର ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ କହିଲେ—ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ଗାଇବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା, ଯାହା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ।
ତ୍ରିକଂ ଚ ସାଧନଂ ମୁକ୍ତୌ ଶିଵେନ ମମ ଭାଷିତମ୍ ଶ୍ରଵଣାଦିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କୁରୁଷ୍ଵେତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ
ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଏହି ତିନିଟି ଉପାୟ ନିଜେ ଶିବ ମୋତେ କହିଥିଲେ—'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁନଃପୁନଃ ଶୁଣିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ଅଭ୍ୟାସ କର।'
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ଵ୍ଯାସଂ ସାନୁଗୋ ଵିଧିନଂଦନଃ ଜଗାମ ସ୍ଵଵିମାନେନ ପଦଂ ପରମଶୋଭନମ୍
ଏପରି କହି, ଆନନ୍ଦିତ ଭଗବାନ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନଙ୍କ ସହ ନିଜ ସୁନ୍ଦର ବିମାନରେ ବସି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିବାସକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଏଵମୁକ୍ତଂ ସମାସେନ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତାଂତମୁତ୍ତମମ୍ ଶ୍ରଵଣାଦିତ୍ରଯଂ ସୂତ ମୁକ୍ତ୍ଯୋପାଯସ୍ତ୍ଵଯେରିତଃ
ଏହିପରି ଭାବେ, ସଂକ୍ଷେପରେ ପୂର୍ବ ଘଟଣାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା କୁହାଗଲା; ହେ ସୂତ, ତୁମେ ଶୁଣିବା ଆଦି ତିନିଟି ଉପାୟକୁ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଭାବେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଶ୍ରଵଣାଦିତ୍ରିକେ ଽଶକ୍ତଃ କିଂ କୃତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନଃ ଅଯତ୍ନେନୈଵ ମୁକ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍କର୍ମଣା କେନ ହେତୁନା
ଯଦି କେହି ଶୁଣିବା ଆଦି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ତେବେ କ'ଣ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ? କ'ଣ କାରଣରୁ, ଅସୁବିଧା ଛାଡି, କେବଳ କୌଣସି କାମ କଲେ ମୁକ୍ତି ହୁଏ?
ଶ୍ରଵଣାଦିତ୍ରିକେ ଽଶକ୍ତୋ ଲିଂଗଂ ବେରଂ ଚ ଶାଂକରମ୍ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ନିତ୍ଯମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ତରେତ୍ସଂସାରସାଗରମ୍
ଯଦି କେହି ଶୁଣିବା ଆଦି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେନାହିଁ, ତେବେ ଶଂକରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାପନ କରି, ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ଅପି ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଵହେଦେଵ ଯଥାବଲମଵଂଚଯନ୍ ଅର୍ପଯେଲ୍ଲିଂଗବେରାର୍ଥମର୍ଚଯେଦପି ସଂତତମ୍
ଯେପରି ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ, କୌଣସି ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇ, କୌଣସି ଧୋଖା ଛାଡି, ଲିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ମୂର୍ତ୍ତି ପାଇଁ ଦାନ କରି, ସେଥିରେ ନିରନ୍ତର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ମଂଡପଂ ଗୋପୁରଂ ତୀର୍ଥଂ ମଠଂ କ୍ଷେତ୍ରଂ ତଥୋତ୍ସଵମ୍ ଵସ୍ତ୍ରଂ ଗଂଧଂ ଚ ମାଲ୍ଯଂ ଚ ଧୂପଂ ଦୀପଂ ଚ ଭକ୍ତିତଃ
ଭକ୍ତି ସହିତ, ମଣ୍ଡପ, ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ମଠ, କ୍ଷେତ୍ର, ଉତ୍ସବ, ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧ, ମାଳା, ଧୂପ ଓ ଦୀପ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଵିଵିଧାନ୍ନଂ ଚ ନୈଵେଦ୍ଯମପୂପଵ୍ଯଂଜନୈର୍ଯୁତମ୍ ଛତ୍ରଂ ଧ୍ଵଜଂ ଚ ଵ୍ଯଜନଂ ଚାମରଂ ଚାପି ସାଂଗକମ୍
ବିଭିନ୍ନ ପକାଳା, ପିଠା ଓ ତରକାରି ସହିତ ନୈବେଦ୍ୟ, ଛତା, ପତାକା, ବା ଓ ଚାମର ସହ ସମସ୍ତ ଉପକରଣ ଦେଇ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ।
ରାଜୋପଚାରଵତ୍ସର୍ଵଂ ଧାରଯେଲ୍ଲିଂଗବେରଯୋଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାଂ ନମସ୍କାରଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଜପଂ ତଥା
ରାଜସମ୍ମାନ ପରି ସମସ୍ତ ସମ୍ମାନ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଇ, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା, ପ୍ରଣାମ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଜପ କରିବା ଉଚିତ।
ଆଵାହନାଦିସର୍ଗାଂତଂ ନିତ୍ଯଂ କୁର୍ଯାତ୍ସୁଭକ୍ତିତଃ ଇତ୍ଥମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଯନ୍ଦେଵଂ ଲିଂଗେବେରେ ଚ ଶାଂକରେ
ଆବାହନରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିଦିନ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ କ୍ରମକ୍ରମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ଏପରି ଭାବେ ଶଂକରଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂଜା କଲେ।
ସିଦ୍ଧିମେତି ଶିଵପ୍ରୀତ୍ଯା ହିତ୍ଵାପି ଶ୍ରଵଣାଦିକମ୍ ଲିଂଗବେରାର୍ଚନାମାତ୍ରାନ୍ମୁକ୍ତାଃ ପୁର୍ଵେ ମହାଜନାଃ
ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ, ଯଦିଓ ଶୁଣିବା ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡିଦିଅ, କେବଳ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା କରିଲେ ସଫଳତା ମିଳେ; ପୂର୍ବରୁ ମହାପୁରୁଷମାନେ ଏହିପରି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇଥିଲେ।
ବେରମାତ୍ରେ ତୁ ସର୍ଵତ୍ର ପୂଜ୍ଯଂତେ ଦେଵତାଗଣାଃ ଲିଂଗେବେରେ ଚ ସର୍ଵତ୍ର କଥଂ ସଂପୂଜ୍ଯତେ ଶିଵଃ
ସମସ୍ତଠାରେ ଦେବତାମାନେ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ପୂଜିତ ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଉଭୟରେ କିପରି ପୂଜା କରାଯାଏ?
ଅହୋ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରଶ୍ନମେତନ୍ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ ଅତ୍ର ଵକ୍ତା ମହାଦେଵୋ ନାନ୍ଯୋ ଽସ୍ତି ପୁରୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍
ହେ ମହାମୁନିମାନେ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ। ଏହି ବିଷୟରେ କେବଳ ମହାଦେବ ନିଜେ କହିପାରିବେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।
ଶିଵେନୋକ୍ତଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କ୍ରମାଦ୍ଗୁରୁମୁଖାଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍ ଶିଵୈକୋ ବ୍ରହ୍ମରୂପତ୍ଵାନ୍ନିଷ୍କଲଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ମୁଁ ଶିବଙ୍କ କଥା କହିବି, ଯାହା ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଖରୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଶୁଣିଛି। ଶିବ ଏକମାତ୍ର, କାରଣ ସେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ, ଏହିଥିରୁ ସେ 'ନିଷ୍କଳ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ରୂପିତ୍ଵାତ୍ସକଲସ୍ତଦ୍ଵତ୍ତସ୍ମାତ୍ସକଲନିଷ୍କଲଃ ନିଷ୍କଲତ୍ଵାନ୍ନିରାକାରଂ ଲିଂଗଂ ତସ୍ଯ ସମାଗତମ୍
ଶିବଙ୍କର ରୂପ ଥିବାରୁ ସେ ସକଳ ଅଟେ, ଏହିପରି ସେ ଉଭୟ ସକଳ ଓ ନିଷ୍କଳ। ନିଷ୍କଳ ଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ନିରାକାର ଓ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର।
ସକଲତ୍ଵାତ୍ତଥା ବେରଂ ସାକାରଂ ତସ୍ଯ ସଂଗତମ୍ ସକଲାକଲରୂପତ୍ଵାଦ୍ବ୍ରହ୍ମଶବ୍ଦାଭିଧଃ ପରଃ
ସକଳ ଥିବାରୁ ମୂର୍ତ୍ତି ତାଙ୍କର ଆକାର ଅଟେ। ସେ ଉଭୟ ସକଳ ଓ ନିଷ୍କଳ ଥିବାରୁ 'ବ୍ରହ୍ମ' ବୋଲି ଡାକାଯାନ୍ତି, ସେଇ ପରମ।
ଅପି ଲିଂଗେ ଚ ବେରେ ଚ ନିତ୍ଯମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯତେ ଜନୈଃ ଅବ୍ରହ୍ମତ୍ଵାତ୍ତଦନ୍ଯେଷାଂ ନିଷ୍କଲତ୍ଵଂ ନ ହି କ୍ଵଚିତ୍
ନିଶ୍ଚୟ, ଲୋକମାନେ ସଦା ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଉଭୟରେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ, ତେଣୁ ସେମାନେ କେବେ ନିଷ୍କଳ ନୁହନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ତେ ନିଷ୍କଲେ ଲିଂଗେ ନାରାଧ୍ଯଂତେ ସୁରେଶ୍ଵରାଃ ଅବ୍ରହ୍ମତ୍ଵାଚ୍ଚ ଜୀଵତ୍ଵାତ୍ତଥାନ୍ଯେ ଦେଵତାଗଣାଃ
ଏହିଠାରୁ ନିଷ୍କଳ ଲିଙ୍ଗରେ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତିନାହିଁ। ଅନ୍ୟମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ନୁହେଁ ଓ ଜୀବ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏପରି।
ତୂଷ୍ଣୀଂ ସକଲମାତ୍ରତ୍ଵାଦର୍ଚ୍ଯଂତେ ବେରମାତ୍ରକେ ଜୀଵତ୍ଵଂ ଶଂକରାନ୍ଯେଷାଂ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ଶଂକରସ୍ଯ ଚ
କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି, ସକଳ ଥିବାରୁ, ନିରବରେ ପୂଜିତ ହୁଏ। ଶଙ୍କର, ଅନ୍ୟମାନେ ଜୀବ, କିନ୍ତୁ ଶଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ।
ଵେଦାଂତସାରସଂସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରଣଵାର୍ଥେ ପ୍ରକାଶନାତ୍ ଏଵମେଵ ପୁରା ପୃଷ୍ଟୋ ମଂଦରେ ନନ୍ଦିକେଶ୍ଵରଃ
ବେଦାନ୍ତର ସାର ଓ ପ୍ରଣବ ଅର୍ଥରେ ଯେପରି ନିଶ୍ଚିତ, ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରେ ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ନନ୍ଦିଶ୍ୱରଙ୍କୁ କରାଯାଇଥିଲା।
ସନତ୍କୁମାରମୁନିନା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରେଣ ଧୀମତା ଶିଵାନ୍ଯଦେଵଵଶ୍ଯାନାଂ ସର୍ଵେଷାମପି ସର୍ଵତଃ
ବ୍ରହ୍ମଙ୍କ ପୁଅ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମୁନି ସନତ୍କୁମାର ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।
ବେରମାତ୍ରଂ ଚ ପୂଜାର୍ଥଂ ଶ୍ରୁତଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ଚ ଭୂରିଶଃ ଶିଵମାତ୍ରସ୍ଯ ପୂଜାଯାଂ ଲିଂଗଂ ବେରଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ
ପୂଜା ପାଇଁ କେବଳ ମୂର୍ତ୍ତି ଅନେକ ଥର ଶୁଣାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମୂର୍ତ୍ତି ଉଭୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଅତସ୍ତଦ୍ବ୍ରୂହି କଲ୍ଯାଣ ତତ୍ତ୍ଵଂ ମେ ସାଧୁବୋଧନମ୍ ଅନୁତ୍ତରମିମଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ରହସ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହିଠାରୁ, ହେ ଶୁଭଦାୟିନୀ, ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କହ, ଯାହା ମୋତେ ଭଲଭାବେ ବୁଝାଇବ। ଏହି ଅପୂର୍ବ ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ରହ୍ମର ଗୁପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ।
କଥଯାମି ଶିଵେନୋକ୍ତଂ ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ତେ ଽନଘ ଶିଵସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମରୂପତ୍ଵାନ୍ନିଷ୍କଲତ୍ଵାଚ୍ଚ ନିଷ୍କଲମ୍
ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହିତ ତୁମକୁ ଶିବଙ୍କ କଥା କହିବି, ହେ ପାପହୀନ। ଶିବ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଓ ନିଷ୍କଳ ଥିବାରୁ, ସେ ନିଷ୍କଳ।