ଶିଵପୁରାଣମ୍

ତିସ୍ରୋରେଖାଭଵଂତ୍ଯେଵସ୍ଥାନେଷୁମୁନିପୁଂଗଵାଃ ଲଲାଟାଦିଷୁସର୍ଵେଷୁଯଥୋକ୍ତେଷୁବୁଧୈର୍ମୁନେ

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲଳାଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ତିନିଟି ରେଖା କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି ।

ଭ୍ରୁଵୋର୍ମଧ୍ଯଂସମାରଭ୍ଯଯାଵଦଂତୋଭଵେଦ୍ଭ୍ରୁଵୋଃ ତାଵତ୍ପ୍ରମାଣଂସଂଧାର୍ଯଂ ଲଲାଟେ ଚ ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରକମ୍

ଭୌହ ମଧ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଭୌହର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଦୂରୀ ଅଛି, ଏହି ମାପରେ ଲଳାଟରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ରେଖା ଦେବା ଉଚିତ ।

ମଧ୍ଯମାନାମିକାଂଗୁଲ୍ଯାମଧ୍ଯେତୁପ୍ରତିଲୋମତଃ ଅଂଗୁଷ୍ଠେନ କୃତାରେଖା ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରାଖ୍ଯା ଭିଧୀଯତେ

ମଧ୍ୟମା ଓ ଅନାମିକା ଆଉ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପଛ ଦିଗରୁ ଯେଉଁ ରେଖା ଆଙ୍କାଯାଏ, ତାହାକୁ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ବୋଲାଯାଏ ।

ମଧ୍ଯେଂଗୁଲିଭିରାଦାଯ ତିସୃଭିର୍ଭସ୍ମଯତ୍ନତଃ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଧାରଯେଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯାଭୁକ୍ତିମୁକ୍ତିପ୍ରଦଂପରମ୍

ମଧ୍ୟର ତିନିଟି ଆଉଳିରେ ସାବଧାନ ଭାବେ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଭକ୍ତି ସହିତ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ ।

ତିସୃଣାମପି ରେଖାନାଂ ପ୍ରତ୍ଯେକଂନଵଦେଵତାଃ ସର୍ଵତ୍ରାଂଗେଷୁତାଵକ୍ଷ୍ଯେସାଵଧାନତଯା ଶୃଣୁ

ତିନିଟି ରେଖା ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ନଉଟି ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ଏହି ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ କିପରି ଅଛନ୍ତି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ ।

ଅକାରୋ ଗାର୍ହପତ୍ଯାଗ୍ନିର୍ଭୂଧର୍ମଶ୍ଚ ରଜୋଗୁଣଃ ଋଗ୍ଵେଦଶ୍ଚ କ୍ରିଯାଶକ୍ତିଃ ପ୍ରାତଃସଵନମେଵ ଚ

'ଅ' ଅକ୍ଷର, ଗାର୍ହପତ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ଧର୍ମ, ରଜୋଗୁଣ, ଋଗ୍ବେଦ, କ୍ରିୟାଶକ୍ତି, ପ୍ରାତଃସବନ—

ମହଦେଵଶ୍ଚ ରେଖାଯାଃ ପ୍ରଥମାଯାଶ୍ଚ ଦେଵତା ଵିଜ୍ଞେଯା ମୁନିଶାର୍ଦୂଲାଃ ଶିଵଦୀକ୍ଷାପରାଯଣୈଃ

ଏବଂ ମହାଦେବ, ଏହି ସବୁ ଏକଥିରେ ପ୍ରଥମ ରେଖାର ଦେବତା ଭାବେ ଶିବ ଦୀକ୍ଷାରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ।

ଉକାରୋ ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନିଶ୍ଚ ନଭସ୍ତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଜୁସ୍ତଥା ମଧ୍ଯଂଦିନଂ ଚ ସଵନମିଚ୍ଛାଶକ୍ତ୍ଯଂତରାତ୍ମକୌ

'ଉ' ଅକ୍ଷର, ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ନି, ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସବନ, ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତି—ଏହି ସବୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ରେଖାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ।

ମହେଶ୍ଵରଶ୍ଚ ରେଖାଯା ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଶ୍ଚ ଦେଵତା ଵିଜ୍ଞେଯାମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଶିଵଦୀକ୍ଷାପରାଯଣୈଃ

ଏବଂ ମହେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରେଖାର ଦେବତା ଭାବେ ଶିବ ଦୀକ୍ଷାରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ।

ମକାରାହଵନୀଯୌ ଚ ପରମାତ୍ମା ତମୋଦିଵୌ ଜ୍ଞାନଶକ୍ତିଃ ସାମଵେଦସ୍ତୃତୀଯଂ ସଵନଂ ତଥା

'ମ' ଅକ୍ଷର, ହବନୀୟ ଅଗ୍ନି, ପରମାତ୍ମା, ରାତି ଓ ଅନ୍ଧକାର, ଜ୍ଞାନଶକ୍ତି, ସାମବେଦ, ତୃତୀୟ ସବନ—

ଶିଵଶ୍ଚୈଵ ଚ ରେଖାଯାସ୍ତୃତିଯାଯାଶ୍ଚ ଦେଵତା ଵିଜ୍ଞେଯାମୁନିଶାର୍ଦୂଲ ଶିଵଦୀକ୍ଷାପରାଯଣୌ

ଏବଂ ନିଜେ ଶିବ, ତୃତୀୟ ରେଖାର ଦେବତା ଭାବେ ଶିବ ଦୀକ୍ଷାରେ ଲିନ ଲୋକମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ।

ଏଵଂ ନିତ୍ଯଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଥାନଦେଵତାଃ ତ୍ରିପୁଂଡ୍ରଂ ଧାରଯେଚ୍ଛୁଦ୍ଧୋ ଭୁକ୍ତିଂମୁକ୍ତିଂ ଚ ଵିଂଦତି

ଏଭଳି, ସଦା ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହିତ ଥିବା ସ୍ଥାନର ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ମନେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିଲେ, ଜଣେ ମଣିଷ ଏହି ଜଗତର ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ପାଇଥାଏ।

ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଃସ୍ଥାନଦେଵାଶ୍ଚସର୍ଵାଂଗେଷୁମୁନିଶ୍ଵର ତେଷାଂ ସଂବଂଧିନୋଭକ୍ତ୍ଯାସ୍ଥାନାନିଶୃଣୁସାଂପ୍ରତମ୍

ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି କହିଲେ ସ୍ଥାନର ଦେବତାମାନେ। ଏବେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।

ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ସ୍ଥାନକେ ଵାର୍ଧଷୋଡଶସ୍ଥାନକେପି ଚ ଅଷ୍ଟସ୍ଥାନେ ତଥା ଚୈଵ ପଞ୍ଚସ୍ଥାନେପି ନାନ୍ଯସେତ୍

ତିରିଶିଟିଏ ସ୍ଥାନ, କିମ୍ବା ଶୋଳଟିଏ, କିମ୍ବା ଆଠଟିଏ, କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚଟିଏ ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ।

ଉତ୍ତମାଂଗେ ଲଲାଟେ ଚ କର୍ଣଯୋର୍ନେତ୍ରଯୋସ୍ତଥା ନାସାଵକ୍ତ୍ରଗଲେଷ୍ଵେଵଂହସ୍ତଦ୍ଵଯ ଅତଃପରମ୍

ମୁଣ୍ଡର ଉପରେ, କପାଳରେ, ଦୁଇ କାନରେ, ଦୁଇ ଆଖିରେ, ନାକ, ମୁହଁ, କଣ୍ଠ, ଏବଂ ଦୁଇ ହାତରେ ଏଭଳି ଲଗାଯାଏ।

କୂର୍ପରେ ମଣିବଂଧେଚହୃଦଯେପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ଦ୍ଵଯୋଃ ନାଭୌମୁଷ୍କଦ୍ଵଯେଚୈଵମୂର୍ଵୋର୍ଗୁଲ୍ଫେଚଜାନୁନି

କୁହୁଣି, କଳା, ହୃଦୟ, ଦୁଇ ପାଖ, ନାଭି, ଦୁଇ ଶୁକ୍ରାଶୟ, ଉରୁ, ଗୁଲ୍ଫ, ଏବଂ ଜଙ୍ଘାରେ।

ଜଂଘାଦ୍ଵଯେପଦଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵେଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ ଅଗ୍ନ୍ଯବ୍ଭୂଵାଯୁଦିଗ୍ଦେଶଦିକ୍ପାଲାନ୍ଵସୁଭିଃ ସହ

ଦୁଇ ଗାଢ଼ି ଓ ଦୁଇ ପାଉଁରେ—ଏହି ତିରିଶିଟିଏ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ। ଏହା ସହିତ ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଦିଗ, ଦିଗପାଳ ଓ ବସୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ଧରାଧ୍ରୁଵଶ୍ଚସୋମଶ୍ଚ ଅପଶ୍ଚେଵାନିଲୋନଲଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚଵସଵୋଷ୍ଟପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ

ପୃଥିବୀ, ଧ୍ରୁବ ତାରା, ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ପ୍ରଭାତ ଓ ଆଲୋକ—ଏହି ଅଠ ବସୁ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଏତେଷାଂନାମମାତ୍ରେଣତ୍ରିପୁଂଡ୍ରଂଧାରଯେଦ୍ବୁଧାଃ କୁର୍ଯାଦ୍ଵାଷୋଡଶସ୍ଥାନେତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ରଂତୁସମାହିତଃ

ଏମାନଙ୍କ ନାମ କେବଳ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି; କିମ୍ବା ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୋଳଟିଏ ସ୍ଥାନରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇପାରନ୍ତି।

ଶୀର୍ଷକେଚଲଲାଟେଚକଂଠେଚାଂସଦ୍ଵଯେଭୁଜେ କୂର୍ପରେମଣିବଂଧେଚହୃଦଯେନାଭିପାର୍ଶ୍ଵକେ

ମୁଣ୍ଡ, କପାଳ, କଣ୍ଠ, ଦୁଇ କାନ୍ଧ, ବାହୁ, କୁହୁଣି, କଳା, ହୃଦୟ, ନାଭି ଓ ପାଖରେ।

ପୃଷ୍ଠେଚୈଵଂପ୍ରତିଷ୍ଠାଯଯଜେତ୍ତତ୍ରାଶ୍ଵିଦୈଵତେ ଶିଵଶକ୍ତିଂତଥାରୁଦ୍ରମୀଶଂନାରଦମେଵଚ

ପିଠିରେ ଏଭଳି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଲଗାଇ, ସେଠାରେ ଶିବ, ଶକ୍ତି, ରୁଦ୍ର, ଈଶ ଓ ନାରଦଙ୍କୁ ନିବେଶ ଓ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।

ଵାମାଦିନଵଶକ୍ତୀଶ୍ଚ ଏତାଃ ଷୋଡଶଦେଵତାଃ ନାସତ୍ଯୋଦସ୍ରକଶ୍ଚୈଵ ଅଶ୍ଵିନୌଦ୍ଵୌପ୍ରକୀର୍ତିତୌ

ବାମା ଆଦି ନଉ ଶକ୍ତିମାନେ—ଏହି ଶୋଳଟିଏ ଦେବତା। ନାସତ୍ୟ ଓ ଦସ୍ର ନାମକ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

ଅଥଵାମୂର୍ଧ୍ନିକେଶେଚକର୍ମଯୋର୍ଵଦନେତଥା ବାହୁଦ୍ଵଯେ ଚ ହୃଦଯେନାଭ୍ଯାମୂରୁଯୁଗେତଥା

କିମ୍ବା, ମୁଣ୍ଡ, କେଶ, କାନ, ମୁହଁ, ଦୁଇ ବାହୁ, ହୃଦୟ, ଦୁଇ ପାଖ ଓ ଦୁଇ ଉରୁରେ।

ଜାନୁଦ୍ଵଯେଚପଦଯୋଃ ପୃଷ୍ଠଭାଗେ ଚ ଷୋଡଶ ଶିଵଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରଃକୋ ଵିଘ୍ନେଶୋଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଵା

ଦୁଇ ଗୁଡ଼ି, ଦୁଇ ପାଉଁ ଓ ପିଠିରେ—ଏହି ଶୋଳଟିଏ ସ୍ଥାନ: ଶିବ, ଚନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ବିଘ୍ନେଶ, କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ।

ଶ୍ରୀଶ୍ଚୈଵହୃଦଯେଶମ୍ଭୁସ୍ତଥାନାଭୌପ୍ରଜାପତିଃ ନାଗଶ୍ଚନାଗକନ୍ଯାଶ୍ଚ ଉଭଯୋରୃଷିକନ୍ଯକାଃ

ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀ, ନାଭିରେ ଶମ୍ଭୁ, ପ୍ରଜାପତି, ନାଗ, ନାଗକନ୍ୟାମାନେ, ଓ ଦୁଇ ପାଉଁରେ ଋଷିକନ୍ୟାମାନେ।

ପାଦଯୋଶ୍ଚସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚତୀର୍ଥାଃ ପୃଷ୍ଠେ ଵିଶାଲତଃ ଇତ୍ଯେଵ ଷୋଡଶ ସ୍ଥାନମଥୋଚ୍ଯତେ

ପାଉଁରେ ସମୁଦ୍ର ଓ ତୀର୍ଥ, ପିଠିରେ ବିସ୍ତୃତତା—ଏଭଳି ଶୋଳଟିଏ ସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ।

ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନଂ ଲଲାଟଶ୍ଚ କର୍ଣଦ୍ଵଯମନୁତ୍ତମମ୍ ଅଂସଯୁଗ୍ମଂ ଚ ହୃଦଯଂ ନାଭିରିତ୍ଯେଵମଷ୍ଟକମ୍

ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନ, କପାଳ, ଦୁଇ କାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ କାନ୍ଧ, ହୃଦୟ ଓ ନାଭି—ଏହି ଆଠଟି।

ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଋଷଯଃ ସପ୍ତଦେଵତାଶ୍ଚପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ଇତ୍ଯେଵଂ ତୁ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ଭସ୍ମଵିଦ୍ଭିର୍ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ

ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସାତ ଋଷି, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏଭଳି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭସ୍ମ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଏହି ନିୟମ କହିଛନ୍ତି।

ଅଥ ଵା ମସ୍ତକଂ ବାହୂହୃଦଯଂ ନାଭିରେଵ ଚ ପଞ୍ଚସ୍ଥାନାନ୍ଯମୂନ୍ଯାହୁର୍ଧାରଣେ ଭସ୍ମଵିଜ୍ଜନାଃ

କିମ୍ବା, ମୁଣ୍ଡ, ବାହୁ, ହୃଦୟ ଓ ନାଭି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସ୍ଥାନ ଭସ୍ମ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ଧାରଣ ପାଇଁ କହିଛନ୍ତି।