ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁରୁଦ୍ରେଂଦ୍ରପୂର୍ଵକମ୍ ସହଭୂତେଂଦ୍ରିଯୈଃ ସର୍ଵୈଃ ପ୍ରଥମଂ ସଂପ୍ରସୂଯତେ
ଯାଁଠାରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ—ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ।
ଏଷ ଦେଵୋ ମହାଦେଵଃ ସର୍ଵଜ୍ଞୋ ଜଗଦୀଶ୍ଵରଃ ଅଯଂ ତୁ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ନା ଽନ୍ଯଥା କ୍ଵଚିତ୍
ଏହି ଦେବତା, ମହାଦେବ, ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ଜଗତର ସ୍ୱାମୀ; ସେଠିକି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ କେବେ ନୁହେଁ ।
ରୁଦ୍ରୋ ହରିର୍ହରଶ୍ଚୈଵ ତଥାନ୍ଯେ ଚ ସୁରେଶ୍ଵରାଃ ଭକ୍ତ୍ଯା ପରମଯା ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ରୁଦ୍ର, ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେଠିକି ସର୍ବଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି ।
ବହୁନାତ୍ର କିମୁକ୍ତେନ ଶିଵେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵିମୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରସାଦାଦ୍ଦେଵତାଭକ୍ତିଃ ପ୍ରସାଦୋ ଭକ୍ତିସଂଭଵଃ ଯଥେହାଂକୁରତୋ ବୀଜଂ ବୀଜତୋ ଵା ଯଥାଂକୁରଃ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କଣ କହିବି? ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଭକ୍ତି ହୁଏ, ଦୟା ଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଅଂକୁରରୁ ବୀଜ ଓ ବୀଜରୁ ଅଂକୁର ହୁଏ ।
ତସ୍ମାଦୀଶପ୍ରସାଦାର୍ଥଂ ଯୂଯଂ ଗତ୍ଵା ଭୁଵଂ ଦ୍ଵିଜାଃ ଦୀର୍ଘସତ୍ରଂ ସମାକୃଧ୍ଵଂ ଯୂଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ, ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ତମେ ପୃଥିବୀକୁ ଯାଇ, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କର ।
ଅମୁଷ୍ଯୈଵାଧ୍ଵରେଶସ୍ଯ ଶିଵସ୍ଯୈଵ ପ୍ରସାଦତଃ ଵେଦୋକ୍ତଵିଦ୍ଯାସାରଂ ତୁ ଜ୍ଞାଯତେ ସାଧ୍ଯସାଧନଂ
ସେହି ଯଜ୍ଞରେ କେବଳ ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ, ବେଦର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନର ସାର ଓ କରିବାକୁ ଯାହା ଅଛି, ସେସବୁ ଜଣାଯାଏ ।
ଅଥ କିଂ ପରମଂ ସାଧ୍ଯଂ କିଂଵା ତତ୍ସାଧନଂ ପରମ୍ ସାଧକଃ କୀଦୃଶସ୍ତତ୍ର ତଦିଦଂ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଏବେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ'ଣ? ତାହା ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉପାୟ କ'ଣ? କେମିତି ଭକ୍ତ ଦରକାର? ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଆମକୁ କହ ।
ସାଧ୍ଯଂ ଶିଵପଦପ୍ରାପ୍ତିଃ ସାଧନଂ ତସ୍ଯ ସେଵନମ୍ ସାଧକସ୍ତତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଯୋ ଽନିତ୍ଯାଦିଫଲନିଃସ୍ପୃହଃ
ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କ ପଦ ପ୍ରାପ୍ତି; ଉପାୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ସେବା; ଭକ୍ତ ହେଉଛି ସେଉଁଠି, ଯିଏ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳର ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଇଛି ।
କର୍ମ କୃତ୍ଵା ତୁ ଵେଦୋକ୍ତଂ ତଦର୍ପିତମହାଫଲମ୍ ପରମେଶପଦପ୍ରାପ୍ତଃ ସାଲୋକ୍ଯାଦିକ୍ରମାତ୍ତତଃ
ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ କର୍ମ କରି, ତାହାର ବଡ଼ ଫଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଶା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ ।
ତତ୍ତଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯନୁସାରେଣ ସର୍ଵେଷାଂ ପରମଂ ଫଲମ୍ ତତ୍ସାଧନଂ ବହୁଵିଧଂ ସାକ୍ଷାଦୀଶେନ ବୋଧିତମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଭକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ; ଉପାୟ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର, ଯାହା ପ୍ରଭୁ ସ୍ୱୟଂ ଶିଖାଇଛନ୍ତି ।
ସଂକ୍ଷିପ୍ଯ ତତ୍ର ଵଃ ସାରଂ ସାଧନଂ ପ୍ରବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍ ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଶ୍ରଵଣଂ ତସ୍ଯ ଵଚସା କୀର୍ତନଂ ତଥା
ଏଠାରେ ମୁଁ ସାର ଓ ଉପାୟ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି—କାନରେ ଶୁଣିବା, ମୁଁହରେ କହିବା ।
ମନସା ମନନଂ ତସ୍ଯ ମହାସାଧନମୁଚ୍ଯତେ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଃ କୀର୍ତିତଵ୍ଯଶ୍ଚ ମନ୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚ ମହେଶ୍ଵରଃ
ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ବଡ଼ ସାଧନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ ।
ଇତି ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣଂ ନଃ ସାଧନେନା ଽମୁନା ପରମ୍ ସାଧ୍ଯଂ ଵ୍ରଜତ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧନୈକପରାଯଣାଃ
ଏହିପରି ସାଧନା ଆମ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ରର ପ୍ରମାଣ । ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏକାନ୍ତ ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା କର ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚକ୍ଷୁଷା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ର ଲୋକଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ଅପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ହି ସର୍ଵତ୍ର ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ ଚେଷ୍ଟତେ
ନଜରେ ଦେଖିଥିବା ଜିନିଷ ଉପରେ ଲୋକେ କାମ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ୍ ନୁହେଁ, ତାହାକୁ ଶୁଣି ଜାଣି ଲୋକେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ତସ୍ମାଚ୍ଛ୍ରଵଣମେଵାଦୌ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗୁରୁମୁଖାଦ୍ବୁଧଃ ତତଃ ସଂସାଧଯେଦନ୍ଯତ୍କୀର୍ତନଂ ମନନଂ ସୁଧୀଃ
ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ଶୁଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରକାର; ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ପରେ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି ।
କ୍ରମାନ୍ମନନପର୍ଯଂତେ ସାଧନେ ଽସ୍ମିନ୍ସୁସାଧିତେ ଶିଵଯୋଗୋ ଭଵେତ୍ତେନ ସାଲୋକ୍ଯାଦିକ୍ରମାଚ୍ଛନୈଃ
ଏହି ସାଧନା କ୍ରମକ୍ରମେ ମନନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭଲଭାବେ ହେଲେ, ଶିବଯୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ଶାନ୍ତିରେ ସାଲୋକ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦଶା ଆସେ ।
ସର୍ଵାଂଗଵ୍ଯାଧଯଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସର୍ଵାନଂଦଶ୍ଚ ଲୀଯତେ ଅଭ୍ଯାସାତ୍କ୍ଲେଶମେତଦ୍ଵୈ ପଶ୍ଚାଦାଦ୍ଯଂତମଂଗଲମ୍
ପରେ ସମସ୍ତ ଦେହ ରୋଗ ଓ ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ, ଏବଂ ପରେ ଆରମ୍ଭରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ହୁଏ ।
ମନନଂ କୀଦୃଶଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛ୍ରଵଣଂ ଚାପି କୀଦୃଶମ୍ କୀର୍ତନଂ ଵା କଥଂ ତସ୍ଯ କୀର୍ତଯୈତଦ୍ଯଥାଯଥମ୍
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେମିତି ମନନ କରିବା ଉଚିତ? କେମିତି ଶୁଣିବା ଉଚିତ? ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ କେମିତି କରିବା ଉଚିତ? ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ ।
ପୂଜାଜପେଶଗୁଣରୂପଵିଲାସନାମ୍ନାଂ ଯୁକ୍ତିପ୍ରିଯେଣ ମନସା ପରିଶୋଧନଂ ଯତ୍ ତତ୍ସଂତତଂ ମନନମୀଶ୍ଵରଦୃଷ୍ଟିଲଭ୍ଯଂ ସର୍ଵେଷୁ ସାଧନଵରେଷ୍ଵପି ମୁଖ୍ଯମୁଖ୍ଯମ୍
ପୂଜା, ଜପ, ଗୁଣ, ରୂପ ଓ ଲୀଳା ନାମ ଉପରେ ଯୁକ୍ତି ସହିତ ମନରେ ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଯାହା, ସେହି ଅବିରତ ଚିନ୍ତନ; ଏହା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟାରେ ମିଳେ ଓ ସମସ୍ତ ସାଧନା ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ।
ଗୀତାତ୍ମନା ଶ୍ରୁତିପଦେନ ଚ ଭାଷଯା ଵା ଶଂଭୁପ୍ରତାପଗୁଣରୂପଵିଲାସନାମ୍ନାମ୍ ଵାଚା ସ୍ଫୁଟଂ ତୁ ରସଵତ୍ସ୍ତଵନଂ ଯଦସ୍ଯ ତତ୍କୀର୍ତନଂ ଭଵତି ସା ଧନମତ୍ର ମଧ୍ଯମ୍
ଗୀତ, ଶ୍ରୁତିର ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠାରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ଗୁଣ, ରୂପ ଓ ଲୀଳା ନାମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ରସଭରା ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଏ, ସେହି କୀର୍ତ୍ତନ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟମ ସାଧନ ।
ଯେନାପି କେନ କରଣେନ ଚ ଶବ୍ଦପୁଂଜଂ ଯତ୍ର କ୍ଵଚିଚ୍ଛିଵପରଂ ଶ୍ରଵଣେଂଦ୍ରିଯେଣ ସ୍ତ୍ରୀକେଲିଵଦ୍ଦୃଢତରଂ ପ୍ରଣିଧୀଯତେ ଯତ୍ତଦ୍ଵୈ ବୁଧାଃ ଶ୍ରଵଣମତ୍ର ଜଗତ୍ପ୍ରସିଦ୍ଧମ୍
ଯେଉଁଠି, ଯେଉଁ ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁଠି ଶିବ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ କାନ ଦ୍ୱାରା ମହିଳାଙ୍କ ଖେଳ ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣାଯାଏ, ସେହି ଶ୍ରବଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି ମାନନ୍ତି ।
ସତ୍ସଂଗମେନ ଭଵତି ଶ୍ରଵଣଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ସଂକୀର୍ତନଂ ପଶୁପତେରଥ ତଦ୍ଦୃଢଂ ସ୍ଯାତ୍ ସର୍ଵୋତ୍ତମଂ ଭଵତି ତନ୍ମନନଂ ତଦଂତେ ସର୍ଵଂ ହି ସଂଭଵତି ଶଂକରଦୃଷ୍ଟିପାତେ
ସଦ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରବଣ ହୁଏ; ପରେ ପଶୁପତିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ଏହା ଦୃଢ଼ ହେଲେ ମନନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ହୁଏ । ଶେଷରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶଙ୍କରଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ପାତରେ ସଫଳ ହୁଏ ।
ଅସ୍ମିନ୍ସାଧନମାହତ୍ମ୍ଯେ ପୁରା ଵୃତ୍ତଂ ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ ଯୁଷ୍ମଦର୍ଥଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଶୃଣୁଧ୍ଵମଵଧାନତଃ
ଏହି ସାଧନାର ମହିମା ବିଷୟରେ ପୁରୁଣା କାଳର ମୁନିମାନେ ଏକ ଘଟଣା କହିଥିଲେ; ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ଏହା କହିବି, ଭଲଭାବେ ଶୁଣ ।
ପୁରା ମମ ଗୁରୁର୍ଵ୍ଯାସଃ ପରାଶରମୁନେଃ ସୁତଃ ତପଶ୍ଚଚାର ସଂଭ୍ରାଂତଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯାସ୍ତଟେ ଶୁଭେ
ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋର ଗୁରୁ ବ୍ୟାସ, ପରାଶର ମୁନିଙ୍କ ପୁଅ, ଶୁଭ ସରସ୍ୱତୀ ତଟରେ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ ।
ଗଚ୍ଛନ୍ଯଦୃଛଯା ତତ୍ର ଵିମାନେନାର୍କରୋଚିଷା ସନତ୍କୁମାରୋ ଭଗଵାନ୍ଦଦର୍ଶ ମମ ଦେଶିକମ୍
ସେଠାକୁ ସଂଯୋଗରେ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭା ଭଳି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଦିବ୍ୟ ଯାନରେ ଭଗବାନ୍ ସନତ୍କୁମାର ମୋର ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ସମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ।
ଧ୍ଯାନାରୂଢଃ ପ୍ରବୁଦ୍ଧୋ ଽସୌ ଦଦର୍ଶ ତମଜାତ୍ମଜମ୍ ପ୍ରଣିପତ୍ଯାହ ସଂଭ୍ରାଂତଃ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ମୁନିଃ
ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଓ ସଚେତନ ହୋଇ, ସେ ଅଜନ୍ମାକୁ ଦେଖିଲେ; ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନି ଭୟଭିତ ଭାବେ ଉତ୍ସୁକତା ସହ କହିଲେ ।
ଦତ୍ତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯମସ୍ମୈ ପ୍ରଦଦୌ ଦେଵଯୋଗ୍ଯଂ ଚ ଵିଷ୍ଟିରମ୍ ପ୍ରସନ୍ନଃ ପ୍ରାହ ତଂ ପ୍ରହ୍ଵଂ ପ୍ରଭୁର୍ଗଂଭୀରଯା ଗିରା
ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଇ, ଦେବତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ; ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପ୍ରଭୁ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ନମ୍ର ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ସତ୍ଯଂ ଵସ୍ତୁ ମୁନେ ଦଧ୍ଯାଃ ସାକ୍ଷାତ୍କରଣଗୋଚରଃ ସ ଶିଵୋଥାସହାଯୋତ୍ର ତପଶ୍ଚରସି କିଂ କୃତେ
ହେ ମୁନି, ଏହି ନିଜର ନିଜର ଅନୁଭବରେ ଆସୁଥିବା ସତ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତନ କର; ଏଠି ଶିବଙ୍କ ସହିତ ତୁମେ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛ ?
ଏଵମୁକ୍ତଃ କୁମାରେଣ ପ୍ରୋଵାଚ ସ୍ଵାଶଯଂ ମୁନିଃ ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଶ୍ଚ ଵେଦମାର୍ଗେ କୃତାଦରାଃ
କୁମାରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମୁନି ନିଜ ଇଚ୍ଛା କହିଲେ: ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ — ଏହାକୁ ବେଦ ମାର୍ଗରେ ଭକ୍ତି ସହ କରିବାକୁ ଚାହେଁ ।
ବହୁଧା ସ୍ଥାପିତା ଲୋକେ ମଯା ତ୍ଵତ୍କୃପଯା ତଥା ଏଵଂ ଭୁତସ୍ଯ ମେପ୍ଯେଵଂ ଗୁରୁଭୂତସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ
ତୁମର କୃପାରେ ମୁଁ ଏହି ସଂସାରରେ ବହୁତ କିଛି ସ୍ଥାପନ କରିଛି; ଏହିପରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଯେପରି ଅଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିବା ଗୁରୁ ହୋଇଥିଲି ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଏମିତି ହେଉଛି।