ମହାଦେବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ, ତାହା କେମିତି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ଓ ତାହାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ କ’ଣ—ଏହି କଥା ପ୍ରାଚୀନ କଥାନୁସାରେ ଏପରି ଅଛି। ଶମୀ, ଅଶ୍ୱଥ୍ଥ, ପଳାଶ, ଔଦୁମ୍ବର, ବଟ, ବିଲ୍ୱ ଓ ଏହାପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଗଛର କାଠିକୁ ଶିବାଗ୍ନିରେ ଜଳାଇ ଯେଉଁ ଭସ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ପରେ ଯାହାକୁ ‘ଭସ୍ମ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଶିବାଗ୍ନିର ଅଂଶ ଅଛି। କିମ୍ବା ଦର୍ଭା ଘାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ କାଠିକୁ ଶିବମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇ, ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାଣି, ସେ ତାଜା ଭସ୍ମକୁ ଏକ ନୂତନ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭସ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନିମିତ୍ତେ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଏ ଓ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଧାରଣ କରାଯାଏ, କାରଣ ଶିବ ନିଜେ ପୂର୍ବେ ଏହିପରି କରିଥିଲେ। ଏହା ଏପରି, ଯେପରି ଏକ ରାଜା ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏବଂ ଲୋକେ ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଜଳାଇ ତାହାର ସାରକୁ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେପରି ମଧ୍ୟ ଦେହର ଜଠରାଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟକୁ ପଚାଇ ତାହାର ସାରକୁ ନିଜ ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟା, ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ, ସଂସାରର ସାରକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଜଳାଇ, ତାହାର ସାରକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ସେ ସଂସାରକୁ ଜଳାଇ ତାହାର ଭସ୍ମକୁ ନିଜ ଉପରେ ଲଗାଇଥିଲେ; ଏହି ଅବସରରେ ଲେପନ କରି, ସେ ସଂସାରର ସାରକୁ ନିଜେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଶିବ ନିଜ ଦେହରେ ନିଜ ମଣି (ସାରତତ୍ତ୍ୱ) ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ: ତାଙ୍କର କେଶ ଆକାଶର ସାର, ମୁହଁ ବାୟୁର ସାର, ହୃଦୟ ଅଗ୍ନିର ସାର, ଚର୍ମ ପୃଥିବୀର ସାର, ଜଙ୍ଘା ଜଳର ସାର; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ସାର ହେଉଛି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର, ଏହା ମହେଶ୍ୱର ନିଜେ ମାଥାରେ ଚିହ୍ନ ଭାବେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସେ ନିଜ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ ଏହି ସାରରେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହିପରି ସେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସାରକୁ ନିଜେ ଅଧୀନ କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରିଥିବାରୁ, ଯେପରି ସମସ୍ତ ପଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଭୟଙ୍କର, ଏପରି ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଧୀନ କରନ୍ତି। ‘ଶ’ ଅର୍ଥ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୁଖ, ‘ମ’ ଅର୍ଥ ପୁରୁଷ, ଓ ‘ୱ’ ଅର୍ଥ ଶକ୍ତି, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଏକତ୍ୱ; ଏହିପରି ନିଜକୁ ଶିବ ଭାବି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିକାରଣରୁ, ଭସ୍ମ ଲେପନ ପୂର୍ବେ, ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ପୂଜାବେଳେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଜଳ ବିନା ମଧ୍ୟ ଏହା କରିପାରିବେ। ଦିନକି ରାତି, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ସ୍ତ୍ରୀ, ପୂଜା ନିମିତ୍ତେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଭସ୍ମ ଜଳ ସହିତ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏହିପରି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧାରଣ କରି ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବାରାଧନାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଶିବମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଭସ୍ମ ଧାରଣ କଲେ, ସେ ଏକ ସଂନ୍ୟାସୀ ହୁଏ; ସେ ଶିବପରାୟଣ ଓ ଶିବଭକ୍ତ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଯିଏ ଶିବବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଅଶୁଚି ବା ଜନ୍ମାଶୌଚ ମାନିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ; ମାଥାରେ ମାଟି ସହିତ ଭସ୍ମ ଚିହ୍ନ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ନିଜ ହାତରେ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ ହାତରେ ଲଗାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚିହ୍ନ ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ପରିଚୟ; ଏହା ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଏହା ‘ଗୁରୁ’ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ। ଗୁରୁ ରଜ, ତମ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦୂର କରନ୍ତି; ଗୁଣାତୀତ ଶିବ ଗୁରୁର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ତିନି ଗୁଣ ଦୂର କରି, ସେ ପ୍ରଥମେ ଶିବକୁ ଜାଗ୍ରତ କରାନ୍ତି; ଏହିପରି ଯିଏ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭରସା କରେ, ସେ ‘ଗୁରୁ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଦେହକୁ ଗୁରୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ମାନନ୍ତି; ଗୁରୁସେବା ହେଉଛି ଗୁରୁଙ୍କ ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା। ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ଶରୀର, ମନ, ଓ ଭାଷାରେ ଗୁରୁଙ୍କ ପୂର୍ବକଥିତ କଥା ସେବା କରେ, ସେ କ୍ଷମ କିମ୍ବା ଅକ୍ଷମ ଯେହେଉଁଥିବି। ଶୁଦ୍ଧମନା ଲୋକ ଏହାକୁ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ; ଏହିପରି ସେ ଦୀକ୍ଷା ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଶିଷ୍ୟ। ଶିଷ୍ୟ ନିଜ ଶରୀର ଆଦି ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଦାନ କରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଖାଇପାରେ। ଶିଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏହି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ସଂପୃକ୍ତି ଅଛି; ଜିହ୍ୱା, ଲିଙ୍ଗ, ମନ୍ତ୍ର, ବୀର୍ୟ, କାନ, ଓ ଗର୍ଭ ଶୁଦ୍ଧିତ। ସନ୍ତାନ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରଜ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପିତା ଭାବେ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ପିତା ଜଗତରେ ଶିଷ୍ୟକୁ ବିଲିନ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗୁରୁ ଜଗତରୁ ତାଙ୍କୁ ପାର କରନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟର ତଫାତ ଜାଣି, ଗୁରୁଙ୍କୁ ପିତା ଭାବେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ପାଦ ଠାରୁ କେଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ଅଂଶକୁ ନିଜ ଧନ ଓ ସଂପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେବା କରିବା ଉଚିତ। ଧନ, ଚପ୍ପଲ, ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ, ପାଦସ୍ପର୍ଶ, ସ୍ନାନ, ଅଭ୍ୟଙ୍ଗ, ନୈବେଦ୍ୟ, ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଗୁରୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁପୂଜା ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟ ଶିବଙ୍କର ପୂଜା; ଗୁରୁଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ ନିଜ ପାଇଁ ପବିତ୍ର। ଗୁରୁଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ, ଶିବଙ୍କ ଅବଶିଷ୍ଟ—ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଶିବଭକ୍ତମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ବିନା କିଛି ନେବା ଚୋର ପରି, କିନ୍ତୁ ଗୁରୁ ଯାହା ଜାଣନ୍ତି, ତାହା ଗୁରୁଙ୍କୁ ନମ୍ରତା ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ତଫାତ ଜାଣିଛି, ସେ ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରି ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧନ କରେ; କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ ବାଧା ଦୂର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ବିଘ୍ନ ହେଲେ ଫଳ ମିଳେ; ଏହିପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭରେ ବିଘ୍ନନାଶକ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ କ୍ଷତି ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଜ୍ୱର, ଗଠି, ରୋଗ ଓ ନିଜ ଦେହର କ୍ଷତି ପାଇଁ। ଭୂତ, କୁକୁର, କିମ୍ବା ଏହାପରି ଜନ୍ତୁ, ପିପିଲିକା ଓ ଏହାପରି ପ୍ରାଣୀ, ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଟିକି ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ତୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ। ଘରେ କୁମିର, ସାପ, ଦୁଷ୍ଟା ନାରୀ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ପୁରୁଷ ଦେଖାଯିବା, କିମ୍ବା ଗଛ, ନାରୀ, ଗାଈ ଓ ଏହାପରି ମାମଲା, ବିଶେଷ କରି ଜନ୍ମ ସମୟରେ।