ତିନି ଜଗତରେ ନାଭି, ଜିହ୍ୱା, ନାକର ଟିପ, ମୁଣ୍ଡର ଶୀର୍ଷ, କମର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ଚଳାୟମାନ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ରହିଛି । ପାହାଡ଼କୁ ପୌରୁଷ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ । ଗଛ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ପୌରୁଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ବଣସ୍ପତି ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । ଷାଷ୍ଟିକ ଧାନ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ, ଶାଳି, ଗଉଧୂମ ଓ ପୌରୁଷ ଧାନ ପ୍ରକାରକୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ । ପୌରୁଷ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଏହା ଅଣିମା ଆଦି ଆଠ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ । ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ଜଣାଇଛନ୍ତି ଯେ, ଏହା ଭଲ ନାରୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ । ଚଳାୟମାନ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ରସ ଲିଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ନନା ହୋଇଛି । ଏହି ରସ ଲିଙ୍ଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ବାଣ ଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ ଓ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଏହା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗ ଭାବେ ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କୁ ବଡ଼ ଧନ ଓ ନାୟକତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ । ପାଥର ଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାଏ, ଏହା ଶୂଦ୍ରମାନଙ୍କ ପାଇଁ । ସ୍ଫାଟିକ ଓ ବାଣ ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ଦେଇଥାଏ । ଯଦି ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ଉପଲବ୍ଧ ନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କରିବା ଅନୁମତି ଅଛି । ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପୃଥିବୀ ଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଭାବରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ । ଚଳାୟମାନ ଓବା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଫାଟିକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଶଂସିତ । ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବିଧବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରସ ଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ । ଶିଶୁ, ଯୁବତୀ, ବୃଦ୍ଧା ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ଶୁଭ ନିୟମରେ ଅଛନ୍ତି, ସ୍ଫାଟିକ ଲିଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ । ଚଳାୟମାନ ବିଧବାମାନେ ପୀଠ ଉପରେ ପୂଜା କରିଲେ ଚାହିଁଥିବା ଫଳ ମିଳିଥାଏ । ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ଚଳାୟମାନ, ସେମାନେ ଏକ ଦେଉଳ ଉପକରଣରେ ଦେବପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଅଭିଷେକ ଓ ନିବେଦନ ଚାଉଳ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ । ପୂଜା ଶେଷରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଏକ ଦେଉଳ ରେଖା ଅଥବା ଅଲଗା ଘରେ ରଖିବା ଉଚିତ । ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବିଧବାମାନେ ନିଜ ଭୋଜନ ଦେବପୂଜାରେ ଦେବା ଉଚିତ । ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଭାବରେ ଅଲଗା । ବିଭୂତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଓ ବିଭୂତି ଦେବା ଉଚିତ । ପୂଜା ପରେ ସେ ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ । ବିଭୂତି ତିନି ପ୍ରକାର—ଲୋକିକ ଅଗ୍ନି, ବେଦିକ ଅଗ୍ନି ଓ ଶିବାଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ଲୋକିକ ଅଗ୍ନିରୁ ଆସିଥିବା ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାଟି, କାଠ, ଧାତୁ, ଶସ୍ୟ, ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଧି କରାଯାଏ । ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ପୁରୁଣା ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧିତ ହୁଏ । କୁକୁର ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଭସ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧି କରିବା ଉଚିତ । ଜଳ ସହିତ କିମ୍ବା ନାହିଁ, ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ । ବେଦିକ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ କୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶେଷରେ ଧରିବା ଉଚିତ । ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଭସ୍ମ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଗ୍ନିରୁ ନିଆଯିବା ଉଚିତ । ଏହି ଭସ୍ମ ଧରିଲେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ନିଜ ଶରୀରରେ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ । ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଲ୍ବ କାଠ ଜଳାଇବା ଉଚିତ । ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଶିବାଗ୍ନି କୁହାଯାଏ, ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇଥିବା ଭସ୍ମ ଶିବାଗ୍ନି ଭସ୍ମ । ପ୍ରଥମେ ପିତା କଉଁ କୁ, କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଗଉଁ ଗୋବର ଜଳାଇବା ଉଚିତ । ଶାମି, ଅଶ୍ୱତ୍ଥ, ପଳାଶ, ଉଦୁମ୍ବର, ବଟ, ବିଲ୍ବ ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛର କାଠ ଶିବାଗ୍ନିରେ ଜଳାଇ ଶୁଧି କରିଲେ, ଏହି ଭସ୍ମ ଶିବାଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମିତ ବସ୍ମ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ । କିମ୍ବା ଦର୍ଭା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ କାଠ ଶିବା ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇ ଶୁଧିତ ବସ୍ମ ନୂତନ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ । ଏହି ଭସ୍ମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପାଇଁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ ଓ ଏହି ଭସ୍ମ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ । ଏହି 'ଭସ୍ମ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏହି, କାରଣ ଶିବ ଏଭଳି କରିଥିଲେ । ଏକ ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଦ୍ରବ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପରି, ଲୋକମାନେ ଧାନ ଓ ଏହା ପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଳାଇ ତତ୍ତ୍ୱ ଭୋଗ କରିଥିବା ପରି, ଉଦରର ଜାଠରାଗ୍ନି ଅନେକ ଖାଦ୍ୟ ଜଳାଇ ନିଜ ଶରୀରକୁ ସ୍ବରୂପ ତତ୍ତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ପରି, ଏଭଳି ଶିବ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱ ଜଳାଇ ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ବିଶ୍ୱକୁ ଜଳାଇ ଶିବ ଏହି ଭସ୍ମକୁ ନିଜ ଶରୀରରେ ଲଗାଇଛନ୍ତି । ଏହି ଲଗାଇବା ଉପଲକ୍ଷେ ଶିବ ବିଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ଶିବ ନିଜ ଶରୀରରେ ଏହି ରତ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରିଛନ୍ତି: ତାଙ୍କର କେଶ ଆକାଶର ତତ୍ତ୍ୱ, ମୁହଁ ପବନର ତତ୍ତ୍ୱ, ହୃଦୟ ଅଗ୍ନିର ତତ୍ତ୍ୱ, ଚର୍ମ ପୃଥିବୀର ତତ୍ତ୍ୱ, ଗୁଡ଼ା ପାଣିର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗରେ ଏହିପରି ତତ୍ତ୍ୱ । ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ରର ତତ୍ତ୍ୱ ଏହି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର; ଏହି ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ମହେଶ୍ୱର ନିଜ ଫୋରହେଡ୍ରେ ଲଗାଇଛନ୍ତି । ଶିବ ନିଜ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ନିର୍ଗତି ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି ଶିବ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ଶିବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁଥିବା ଦ୍ୱାରା 'ସମସ୍ତ ନିୟନ୍ତ୍ରକ' ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଯେପରି ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ 'ଜନ୍ତୁର ନିୟନ୍ତ୍ରକ' ଭାବରେ ଅଛି । କାରଣ ସିଂହକୁ ଦେଖି ଜନ୍ତୁମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି, ଏହିପରି 'ସିଂହ' ବୋଲାଯାଏ; 'ଶ' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ, 'ମ' ଅର୍ଥ ପୁରୁଷ, 'ବ' ଅର୍ଥ ଶକ୍ତି, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଯୋଗ । ଏହିପରି ନିଜକୁ ଶିବ ଭାବରେ ବୁଝି ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧରିବା ଉଚିତ; ପୂଜା ସମୟରେ ଶୁଧି ପାଇଁ ଜଳ ସହିତ କିମ୍ବା ନାହିଁ, ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଧରିବା ଉଚିତ । ଦିନ ହେଉ କି ରାତି, ନାରୀ କି ପୁରୁଷ, ପୂଜା ପାଇଁ ଭସ୍ମ ତ୍ରିପୁଣ୍ଡ୍ର ଜଳ ସହିତ ଧରିବା ଉଚିତ ।