ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଉପାସନାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଥିଲେ। ଯିଏ କୌଣସି ଉପାଦାନ—ସୁନା, ଚାଁଦି, ମାଟି କିମ୍ବା ମିଟିରେ ତିଆରି ଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରେ, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯଦି ନିଜ ହାତରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଅଙ୍କିତ କରାଯାଏ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଯନ୍ତ୍ରଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ଅଙ୍କନ ପରେ, ବିଧିବତ୍ ସ୍ଥାପନା ଓ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଲିଙ୍ଗ, ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳନଶୀଳ ଯେ ପରି ତିଆରି ହୁଏ, ତାହା ଶିବଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅବଶ୍ୟ ଆସେ। ଯେଉଁଠାରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଉପରେ ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ସେ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି—ସେଠା ଯନ୍ତ୍ରରେ ନିଜେ ଅଙ୍କିତ କରିଥିବା ଲିଙ୍ଗ ହେଉ କି, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ସ୍ୱାଭାବିକ ରୂପରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗ ହେଉ। ଶୋଧ ଷୋଡଶୋପଚାର ଦ୍ୱାରା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଏହା କଲେ, ଅଧିପତ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ପ୍ରୟାସ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ନିଜ ହାତରେ ଶୁଦ୍ଧ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୌରୁଷ ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହି ସ୍ଥାପନାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ନିରନ୍ତର ପୂଜା କଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ଧନୀ ଓ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାନ ଅଧିପତ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ କୁଶଳ କରିଗଲା, କଳାକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସ୍ଥାପିତ, ତାହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଏହି ଜଗତର ଭୋଗ ଓ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ, ତାହା ପୌରୁଷ; ଅଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ହେଉଛି ପ୍ରାକୃତିକ। ନାଭି, ଜିହ୍ୱା, ନାକର ଟିପ, ମୁଣ୍ଡର ଚୂଡ଼ା, କମର ଓ ତୃଲୋକର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳନଶୀଳ ଲିଙ୍ଗ ବିଦ୍ୟମାନ। ପାହାଡ଼କୁ ପୌରୁଷ ଓ ଭୂମିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ କୁହାଯାଏ; ଗଛ ଓ ଏହାଦିକୁ ପୌରୁଷ ଏବଂ ଝାଡ଼ି ଓ ଏହାଦିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଜଣାଯିବ। ଷଷ୍ଟିକ (ଷାଠି ପ୍ରକାର) ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ବୁଝିବା; ଶାଲି, ଗୋଧୂମ ଓ ପୌରୁଷ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପୌରୁଷ ଦିବ୍ୟ ଓ ଅଷ୍ଟସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରାକୃତିକ ଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ସୁନାରୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୋଗବସ୍ତୁ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ କୁହନ୍ତି; ଚଳନଶୀଳ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ରସଲିଙ୍ଗ। ଏହି ରସଲିଙ୍ଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ବାଣଲିଙ୍ଗ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ମହାସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦାନ କରେ। ସୁନା ଲିଙ୍ଗ ବୈଶ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଓ ଅଧିପତ୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ପଥର ଲିଙ୍ଗ ଶୁଦ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ପାପନାଶକ। ସ୍ଫାଟିକ ଓ ବାଣଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇପାରେ; ନିଜ ଲିଙ୍ଗ ନଥିଲେ ଅନ୍ୟର ଲିଙ୍ଗ ଉପାସନା କରିବାରେ କୌଣସି ନିଷେଧ ନାହିଁ। ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୃଥିବୀ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; କ୍ରିୟାଶୀଳ ବିଧବାମାନେ ପାଇଁ ସ୍ଫାଟିକ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଶଂସିତ। ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ ବିଧବାମାନେ ପାଇଁ ରସଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ; ଶିଶୁ, ଯୁବତୀ, ବୃଦ୍ଧା, ଯେଉଁମାନେ ନିୟମିତ ଉପବାସ ଓ ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଧରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ଫାଟିକ ଲିଙ୍ଗ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ; କ୍ରିୟାଶୀଳ ନାରୀମାନେ ଚଉକି ଉପରେ ଉପାସନା କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ। କ୍ରିୟାଶୀଳ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତ ପୂଜା ପାତ୍ର ମାଧ୍ୟମରେ କରିବା ଉଚିତ; ଅଭିଷେକ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଚାଉଳ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଦେବା ଉଚିତ। ପୂଜା ଶେଷେ ଲିଙ୍ଗକୁ ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଅଲଗା ଘରେ ରଖିବା ଉପଯୁକ୍ତ; ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ ନାରୀମାନେ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ନୈବେଦ୍ୟ ଦେଇପାରିବେ। ଅକ୍ରିୟାଶୀଳ ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ; ବିଭୂତି ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବେ ଓ ବିଭୂତି ଦେଇ ନୈବେଦ୍ୟ କରିବେ। ପୂଜା ପରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ବିଭୂତି ତିନି ପ୍ରକାର—ଲୌକିକ, ବେଦିକ ଓ ଶିବାଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଲୌକିକ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛାର ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ଶୁଦ୍ଧି କରାଯାଏ—ମାଟି, କାଠ, ଧାତୁ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଏହାଦିକୁ। ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ, କପଡ଼ା ଓ ଏହାଦିକୁ, ବା ପୁରୁଣା ଜିନିଷକୁ ମଧ୍ୟ ଛାର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରିବା ଚାହିଁ। କୁକୁର ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅପବିତ୍ର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଛାର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଚାହିଁ; ପାଣି ସହିତ ବା ବିନା ପାଣି ଦେହରେ ଛାର ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ବେଦିକ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଛାର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଶେଷରେ ଧରିବା ଉଚିତ; ମନ୍ତ୍ର ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଛାର ଅଗ୍ନିରୁ ନିଆଯିବା ଚାହିଁ। ଏହି ଛାର ଧରିଲେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦେହରେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଅଘୋର ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବିଲ୍ବ କାଠ ଜଳାଇବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଶିବାଗ୍ନି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଥିବା ଛାର ଶିବାଗ୍ନି ଛାର। ପ୍ରଥମେ, ପିତା କୃଷ୍ଣା ଗାଈର ଗୋବର ବା ସାଧାରଣ ଗୋବର ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ଶମୀ, ଅଶ୍ୱଥ, ପଳାଶ, ଔଦୁମ୍ବର, ବଟ, ବିଲ୍ବ ଓ ଏହାଦିକ ଗଛର କାଠ ଶିବାଗ୍ନିରେ ଜଳାଇ ଶୁଦ୍ଧ କରି ଉତ୍ପନ୍ନ ଛାରକୁ ବସ୍ମ କୁହାଯାଏ—ଏହା ଶିବାଗ୍ନି ଜନିତ। କିମ୍ବା, ଦର୍ଭା ଘାସ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ କାଠ ଶିବ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି ଜଳାଇ, ଶୁଦ୍ଧ ବସ୍ତ୍ରରେ ଛାନି ନୂତନ ପାତ୍ରରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ତେଜ ପାଇଁ ଏହି ବସ୍ମ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ ଓ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ; ବସ୍ମ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏହି—ଯେପରି ଶିବ ଆଗେ କରିଥିଲେ। ରାଜା ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସାର ନେଇଥାଏ, ଲୋକମାନେ ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଳାଇ ସେଠାରୁ ଉତ୍ତମ ସାର ନେଇଥାଏ; ଏହିପରି, ପେଟର ଜଠରାଗ୍ନି ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟକୁ ଜଳାଇ ଶରୀରକୁ ସାର ଦେଇ ପୋଷଣ କରେ। ଏପରି, ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ପରମେଶ୍ୱର ଶିବ, ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଜଳାଇ ତାହାର ସାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ।