ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଶିବପୁରାଣ ୨୪,୦୦୦ ଶ୍ଲୋକରେ ଗଠିତ, ସାତଟି ସଂହିତା ଦ୍ୱାରା ବିଭୂଷିତ ଏବଂ ବେଦ ସମାନ ମାନ୍ୟତା ଥିବା ଏକ ଦିବ୍ୟ ପୁରାଣ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସଂହିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ପ୍ରଥମଟିକୁ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟଟିକୁ ରୌଦ୍ରୀ, ତୃତୀୟଟିକୁ ଶତରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥଟିକୁ କୋଟିରୁଦ୍ର କୁହାଯାଏ। ପଞ୍ଚମଟି ଉମା, ଷଷ୍ଠଟି କୈଳାସ ଏବଂ ସପ୍ତମଟି ବାୟବୀୟ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସାତଟି ସଂହିତା ସହିତ ଶିବପୁରାଣ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ସାତଟି ସଂହିତାର ଶିବପୁରାଣକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପାଠ କରନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ଆଗମ ଆଦି ଶତଶଃ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିବପୁରାଣର ଏକ ଅଂଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୁହେଁ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଶୈବ ପୁରାଣକୁ ଶିବ ନିଜେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି, ଏହା ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାରାଂଶ ରୂପେ ତିଆରି ହୋଇନଥିଲା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ କୁ ନଶ୍ୱ କରେ ଏବଂ ସଦାଚାରୀଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦିଏ। ଏଠାରେ ଧର୍ମକୁ କୌଶଳ ବିନା କଥାଯାଏ, ପ୍ରଧାନତଃ ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ରହିଛି। ଏହା ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏଠାରେ ଏହା ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଏବଂ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥରେ ଯୁକ୍ତ। ଶୈବ ପୁରାଣ ସମସ୍ତ ପୁରାଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟ ମଣି, ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କିରଣ, ଏହି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଗୀତ ରୂପରେ ଗାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ କେହି ଏହାକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ପାଠ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶୁଣି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ପୁରାଣ, ବେଦାନ୍ତର ସାର ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଆମ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କର।” ଋଷିମାନଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସୂତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ସମସ୍ତ ଋଷି ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଏହି ଶୈବ ପୁରାଣକୁ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯେଉଁଥିରେ ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା ଓ ବେଦର ସାର ଅଛି। ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଗୀତ—ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଦୟାଳୁ ଭାବରେ ଗାଯାଏ। ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠାରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ପୁରାଣ ଏକ ସମୟରେ, ଅନେକ ପୂର୍ବ କଳ୍ପରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଚାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହାକୁ ଏବେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ ସମୟରେ, ଷଡ୍ ଋଷି ଏକାଉଁଥିରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଲା—'ଏହିଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହିଟି ନୁହେଁ'। ତେଣୁ ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ନମ୍ରତା ସହିତ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କାରଣଙ୍କ କାରଣ ଆପଣ। କିଏ ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଅତିତୀତ, ଯାଁଠାରେ ବାଣୀ ଓ ମନ ଫେରିଯାଏ, ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ? ଯାଁଠାରୁ ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମେ ଉପଜେ। ସେଇ ଦେବ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବା, ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ସେ କେବଳ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ କେବେ ନୁହେଁ। ରୁଦ୍ର, ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ ସର୍ବଦା ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ରହନ୍ତି। ଏଠାରେ ଅଧିକ କଣ କହିବି? ଶିବ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଦେବତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ, ଏବଂ ଦୟା ଭକ୍ତିରୁ, ଯେପରି ଚାଷ ବିଜରୁ ଅଙ୍କୁର ଓ ଅଙ୍କୁରରୁ ବିଜ ଉପଜେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ତୁମେ ଭୂମିକୁ ଯାଅ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କର। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ କେବଳ ଶିବଙ୍କ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ବେଦିକ ଜ୍ଞାନର ସାର ଜଣାଯାଏ, କଣ କରିବା ଉଚିତ ଓ କିପରି କରିବା ଉଚିତ ମଧ୍ୟ। ଏବେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ? ତାହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ କ’ଣ? କିପରି ଅଭ୍ୟାସୀ ଦରକାର? ଏହି ସତ୍ୟ କୁ ଆମକୁ କହ। ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବପଦ ଲାଭ; ଉପାୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ସେବା; ଅଭ୍ୟାସୀ ସେଇ ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳର ଆଶା ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି। ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତାହାର ମହାଫଳ ଉପହାର କରି, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାଠାରୁ ସେ ତାଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଆଦି ପଦକ୍ରମରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଅନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଭକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ମିଳେ; ଉପାୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର, ସ୍ୱାମୀ ନିଜେ ସିଖାଇଛନ୍ତି। ସାର କଥା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଉପାୟ କୁ କହିବି—କାନରେ ଶୁଣିବା, ମୁଁହରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା। ମନରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା ମହାଉପାୟ; ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଆମ ପାଇଁ ପ୍ରମାଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସର୍ବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଚେଷ୍ଟା କର। ଲୋକେ ଯାହା ଚକ୍ଷୁସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖନ୍ତି, ତାହିଁ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହା ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ତେଣୁ ଶ୍ରବଣ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଧାନ; ଅଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଶୁଣି, ବିଦ୍ୱାନ ତାପରେ ପଢ଼ିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ରୁଢ଼ ଭାବେ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଚିନ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରାଯିବାରେ ଶିବଯୋଗ ଉପଜେ, ଏବଂ ସାଲୋକ୍ୟ ଆଦି ପଦକ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ରଗତି ହୁଏ। ପରେ, ସମସ୍ତ ଶରୀରିକ ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଷ୍ଟ ସହିବାକୁ ପଡ଼େ, ଶେଷରେ ଆଦିରୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଉପଜେ। ଏଠାରେ ପୃଷ୍ଟି ହେଲା—“କିପରି ଚିନ୍ତନ? କିପରି ଶ୍ରବଣ? ପାଠ କିପରି କରିବି? ସତ୍ୟ ସତ୍ୟ କହ।