ଏହି ଶିବ ପୁରାଣର କଥାରେ ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି: ଶିବଙ୍କର କୃପା ପାଇବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିତ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିବତ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ସଦା ବିରତି ରଖିବା ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବା ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଛି। ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ ଦୀର୍ଘ ଓ ଗଭୀର ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବଙ୍କ ଚିନ୍ତନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଏବେ ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି, ଯାହା ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ ରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଜ ଲୋକଙ୍କୁ କହାଯାଉଛି, ପ୍ରଥମ ଚିହ୍ନ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ (ଓଁ), ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାର ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ, ଯାହା ଅପ୍ରକାଶିତ; ମୂର୍ତ୍ତ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ପ୍ରକାଶିତ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ। ଏହି ଦୁଇ ଅପସ୍ଥିତ ଉପାସନା ଓ ତପସ୍ୟା ମୁକ୍ତିକୁ ସିଧାସିଧି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ଦୁଇ ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ସ୍୵ରୂପ, ଏହା ଛଡ଼ା ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଶିବ ଛଡ଼ା କେହି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ତଥାପି ମୂଳତଃ ଭୂମିର ଉପାଦାନ ରୂପରେ ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ତାହା ରେ ବିବରଣା ଦିଆଯାଉଛି। ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ସ୍ଵୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ବିନ୍ଦୁ ଲିଙ୍ଗ; ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ହେଉଛି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ଚଳିତ ଲିଙ୍ଗ, ପଞ୍ଚମ ହେଉଛି ଗୁରୁ ଲିଙ୍ଗ। ଦେବତା ଓ ଋଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଶର୍ବ (ଶିବ) ନିଜ ଉପସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ରୂପରେ ମୂଳ ଭୂମିରେ ବିଜ ରଖିଥିଲେ। ଭୂମିରୁ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଫୁଟି ବାହାରିଥିବା ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଵୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଆପେଇଁ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହି ଲିଙ୍ଗ ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ତାଲା, ମାଟି କିମ୍ବା ମୃଣାଳ ଯେଉଁ ଉପାଦାନରୁ ତିଆରି ହେଉଥିବା ହେଉ। ନିଜ ହାତରେ ଅଙ୍କିତ ଲିଙ୍ଗ ପବିତ୍ର ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଯନ୍ତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହା ଅଙ୍କିତ କରି ବିଧିବତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ। ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଲିଙ୍ଗ, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳିତ ଭାବରେ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଶମ୍ଭୁ (ଶିବ) ଉପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରହିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଶିବ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିଜ ହାତରେ ଲିଙ୍ଗ ଅଙ୍କିତ କିମ୍ବା ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ପ୍ରାକୃତିକ ଆକାରରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପାସନା ସଫଳ ହୁଏ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଷୋଡ଼ଶ ଉପଚାରରେ ଆବାହନ ଓ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ଉଦ୍ୟମ ଦ୍ୱାରା ଏହା କରିଲେ ଏକାଧିକ କ୍ଷମତା ଓ ଜ୍ଞାନ ଉପଜାଏ। ସ୍ଵ-ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଦେବତା ଓ ଋଷି ମନ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ହାତରେ ପବିତ୍ର ମଣ୍ଡଳରେ ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ସ୍ଵ-ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନାଯାଏ; ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପୌରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ନିତ୍ୟ ଉପାସନା କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଲାଭ କରାଯାଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା ଓ ଧନୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଏହା କରିପାରନ୍ତି। କୁଶଳ କାରିଗର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାକୃତିକ ଭୋଗ ଓ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୌରୁଷ ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ। ନାଭି, ଜିହ୍ୱା, ନାକର ଟିପ, ମୁଣ୍ଡ ଓ କମର ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳିତ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ପର୍ବତକୁ ପୌରୁଷ ଭାବରେ, ଭୂମିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ, ଗଛକୁ ପୌରୁଷ ଭାବରେ, ଝାଡ଼କୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଷାଷ୍ଟିକ (ଷାଠି ପ୍ରକାର) ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଶାଳି, ଗହମ ଓ ପୌରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପୌରୁଷ ଲିଙ୍ଗ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଏବଂ ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରାକୃତିକ ଲିଙ୍ଗ ସଦ୍ବ୍ୟ ନାରୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗ୍ୟବସ୍ତୁ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ; ଚଳିତ ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରଥମ ରସ ଲିଙ୍ଗ ବିବରଣା କରାଯାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ରସ ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରେ; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ ବାଣ ଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ ଓ ମହା ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ। ବୈଶ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ସୁନା ଲିଙ୍ଗ ବଡ଼ ଧନ ଓ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ; ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ପାଥର ଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ ଓ ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କରେ। ସ୍ଫାଟିକ ଓ ବାଣ ଲିଙ୍ଗ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆଶା ପୂରଣ କରେ; ନିଜର ଲିଙ୍ଗ ନ ଥିଲେ ଅନ୍ୟର ଲିଙ୍ଗ ଉପାସନା କରିବା ଅନୁମତି ଅଛି। ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଭୂମି ଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଉପଦେଶ ଅଛି; ସକ୍ରିୟ ବିଧବାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ଫାଟିକ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ତୁତିତ। ନିଷ୍କ୍ରିୟ ବିଧବାଙ୍କ ପାଇଁ ରସ ଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଚିହ୍ନିତ; ବାଲ୍ୟ, ଯୁବା, ବୃଦ୍ଧା ଯେଉଁ ନାରୀ ଭଲ ବ୍ରତ ରଖନ୍ତି। ପବିତ୍ର ସ୍ଫାଟିକ ଲିଙ୍ଗ ନାରୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ; ସକ୍ରିୟ ନାରୀ ପାଇଁ ଚୌକା ଉପରେ ଉପାସନା ଭୂମିରେ ଆଶା ପୂରଣ କରେ। ସକ୍ରିୟ ଲୋକ ଏକ ଦେଶୀ ଦେବା ଉପକରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ; ଅଭିଷେକ ଓ ନିବେଦନ ଚାଉଳ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ଉପାସନା ସମାପ୍ତିରେ ଲିଙ୍ଗକୁ ଏକ ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଅଲଗା ଘରରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଲୋକ ନିଜ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଲୋକ ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଲିଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଚିହ୍ନିତ; ଏଠାରେ ବିଭୁତି ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା ଓ ବିଭୁତି ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ଉପାସନା ପରେ ସଦା ଲିଙ୍ଗକୁ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ବିଭୁତି ତିନି ପ୍ରକାର—ଲୋକିକ, ବେଦିକ ଓ ଶିବ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଲୋକିକ ଅଗ୍ନିର ତୁଳି ଶୁଦ୍ଧିକରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ; ମାଟି, କାଠ, ଧାତୁ ଗଢ଼ା, ଧାନ ଓ ସମାନ ବସ୍ତୁ ପାଇଁ। ତିଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁ, କପଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ପୁରୁଣା ବସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁଳି ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧିକରଣ କରିବା ଉଚିତ।