ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଶିବ ନିର୍ମୋହୀ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯିବ? ତଥାପି, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଶିବଙ୍କ କୃପାର କାରଣ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ, ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ (ଲିଙ୍ଗ) କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ, ଦେହ, ମନ, ବାଣୀ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଭାବରେ ପୂଜା କଲେ, ପ୍ରକୃତିର ଉପରେ ଅତିତ, ସେହି ପରମ ଶିବ ନିଜେ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ କୃପା ଦ୍ୱାରା, କାର୍ମାଦି କ୍ରମକ୍ରମେ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଯାଏ; ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରକୃତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସବୁ ଉପରେ ନିଜର ଅଧିକାର ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଲିଥାଏ। ତାପରେ, ଏହି ମଣିଷକୁ ‘ମୁକ୍ତ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ; ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ଦେହ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଲେ, ସେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ହୁଏ। ତାପରେ, ଶିବଙ୍କ ଲୋକରେ ବାସ କରାକୁ ‘ସାଲୋକ୍ୟ’ ବୋଲାଯାଏ; ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ନିକଟତାକୁ ‘ସାମୀପ୍ୟ’ ଓ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ବିଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ତାଙ୍କ ଦଶା ବୋଲାଯାଏ। ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱ (ସାୟୁଜ୍ୟ) ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ; ମହତ୍ କୃପା ଆସିଲେ, ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଯାଏ। ଯେ ବୁଦ୍ଧି କାର୍ମର କାରଣ, ସେଠିକି ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପାଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମହତ୍ କୃପା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ। ତାପରେ, ଶିବଙ୍କ ମନୋବଳ ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଆସିଥାଏ; ଶିବଙ୍କ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ବେଦ ଓ ଆଗମର ଭକ୍ତମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ବୋଲି କହନ୍ତି; ମୁକ୍ତି ମୂଳତଃ ଲିଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଶିବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ତେଣୁ, ଶିବଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ ନିୟମ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଶିବଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା, ଓ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ସଦା କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦିନକୁ ଦିନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଜାଗ୍ରତ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସମୟକୁ ଶିବଚିନ୍ତନରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବା ଦରକାର। ଏବେ, ଶିବପୂଜାର ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଲିଙ୍ଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କର। ମୁଁ ଏବେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଲିଙ୍ଗମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ କହିବି; ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରଥମ ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ, ସେହି ପ୍ରଣବ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ (ଓଁ), ଯାହା ଅବ୍ୟକ୍ତ; ଷ୍ଟୂଳ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ପ୍ରକଟ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଅଟୁଟ। ଏହି ଦୁଇ ଉପରେ ପୂଜା ଓ ତପସ୍ୟା ସିଧାସଳଖ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି; ଏହି ଦୁଇଟି ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ସ୍ୱରୂପ, ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। କେବଳ ଶିବ ଏହି ସମସ୍ତ ଲିଙ୍ଗର ଗୁଣ ଠିକ୍ ଭାବେ କହିପାରନ୍ତି; ତଥାପି, ମୁଁ ପୃଥିବୀର ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ରୂପ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବି। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମ, ବିନ୍ଦୁ-ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱିତୀୟ; ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ଚଳିତ ତୃତୀୟ ଚତୁର୍ଥ, ଗୁରୁ-ଲିଙ୍ଗ ପଞ୍ଚମ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଶର୍ବ (ଶିବ) ନିଜ ସନ୍ନିଧି ପାଇଁ ଶବ୍ଦର ଆକାରରେ ବୀଜକୁ ପୃଥିବୀରେ ରଖିଥିଲେ। ଏହା ପୃଥିବୀରୁ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଫୁଟି ଓ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଯାହା ସ୍ୱୟଂ ଉଦିତ ଓ ପ୍ରକାଶିତ, ସେହି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କଲେ, ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ସେଠି ଏହା ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଧାତୁ, ମାଟି କିମ୍ବା ମୃଣ୍ମୟ ଯେଉଁ ହେଉନାହିଁ। ନିଜ ହାତରେ ଅଙ୍କିତ ଲିଙ୍ଗ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ଯନ୍ତ୍ର-ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ଅଙ୍କିତ କରି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ। ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଲିଙ୍ଗ, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳିତ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୁଏ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ବିଷୟରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭରସା କରାଯାଏ, ସେଠି ସେ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି; ନିଜ ହାତରେ ଯନ୍ତ୍ରରେ ଅଙ୍କିତ, କିମ୍ବା ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ସ୍ୱାଭାବିକ ରୂପରେ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଷୋଳହ ପ୍ରକାର ଉପଚାର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଏହା କଲେ ଅଧିପତ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ, ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଓ ନିଜ ହାତରେ ଶୁଦ୍ଧ ମଣ୍ଡଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ ତିଆରି କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ସେହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୌରୁଷ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେହି ଲିଙ୍ଗର ନିରନ୍ତର ପୂଜା କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ମିଳେ; ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଜା, ଧନୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରନ୍ତି। କୁଶଳ କର୍ମୀ ତିଆରି କରିଥିବା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଲିଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଜଗତର ଭୋଗ ଓ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି। ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ, ତାକୁ ପୌରୁଷ ବୋଲାଯାଏ; ଯାହା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥାୟୀ, ତାକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲାଯାଏ। ନାଭି, ଜିହ୍ବା, ନାକର ଟିପ, ମୁଣ୍ଡର ଶିଖର, କମର ଓ ତିନି ଲୋକର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଚଳିତ ଲିଙ୍ଗ। ପାହାଡ଼କୁ ପୌରୁଷ, ଭୂମିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲାଯାଏ; ଗଛ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ପୌରୁଷ, ଝାଡ଼ ଇତ୍ୟାଦିକୁ ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଷାଷ୍ଟିକ (ଷାଠି ପ୍ରକାର) ପ୍ରାକୃତିକ ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ, ଶାଳି, ଗୋଧୂମ ଓ ପୌରୁଷ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟ ଅଛି; ପୌରୁଷକୁ ଦେବତା ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଯାହା ଅଣିମା ଆଦି ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛି। ପ୍ରାକୃତିକ ଲିଙ୍ଗ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁମାନେ ସୁ-ନାରୀ, ଧନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପକରଣ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଚଳିତ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମେ ରସ-ଲିଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ରସ-ଲିଙ୍ଗ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଥାନ୍ତି; ବାଣ-ଲିଙ୍ଗ ଶୁଭ୍ର ଓ ମହାସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଦେଉଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ପାଇଥାନ୍ତି।