ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ମହାନ ଋଷିମାନେ ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ ପଞ୍ଚ ତନ୍ମାତ୍ରା ମିଳି ଏଠି ଆଠ ପ୍ରକାର ତତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି ବୋଲି କହିଥିଲେ । ଏହି ଆଠ ପ୍ରକୃତି ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଯେଉଁ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଉଁଟି କର୍ମଫଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଏବଂ ଏହି କର୍ମ ଦେହ ପୁଣି ପୁଣି ଜନ୍ମ ଓ କ୍ରିୟାର ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ରବାତ ଚାଲୁଥାଏ । ଦେହକୁ ତିନି ପ୍ରକାରର ବୋଲାଯାଏ—ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ କାରଣ । ସ୍ଥୂଳ ଦେହ କ୍ରିୟାର କାରଣ ହେଉଛି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ । କାରଣ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ ତାହାର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରହିଥାଏ । ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ କାର୍ମିକ ଫଳରେ ଆତ୍ମା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ । ଏହିପରି, ଆତ୍ମା କର୍ମର ଦୃଢ଼ ଦୂର୍ବଳ ରଶିରେ ବନ୍ଧି ରହିଥାଏ ଏବଂ ତିନି ଦେହର କ୍ରିୟାରେ ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଘୂରିଘୂରି ଚାଲୁଥାଏ । ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରର ଶେଷ ପାଇଁ ଏହାକୁ ନିର୍ମାଣ କରିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଏହି ମହାଚକ୍ର ପ୍ରକୃତିରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶିବ ଏହାଠାରୁ ଅତିତ । ଏହି ଚକ୍ରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମହାଦେବ ଶିବ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ ଅଛନ୍ତି; ଏବଂ ଏହା ଏପରି ଯେ, ଏକ ଶିଶୁ ଜଣେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି, ଜଳ ପିଏ, ତେଣୁ ଶିବ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଏହି ଚକ୍ରକୁ ଚଲାନ୍ତି । ଏହିପରି, ଶିବ ପ୍ରକୃତି ଓ ତାହାର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନିଗ୍ରହ କରି, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ କରନ୍ତି । ସମସ୍ତ କିଛି ତାଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ଶିବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏକମାତ୍ର ଶିବ ନିଜେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ଲିପ୍ତ । ସର୍ବଜ୍ଞତା, ସନ୍ତୁଷ୍ଟି, ଆଦିଅନ୍ତ ନଥିବା ଜ୍ଞାନ, ନିରାବଧି ସ୍ୱାଧୀନତା, ଅବିରାମ ଶକ୍ତି ଓ ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି—ଏହି ମହାଦେବଙ୍କର ମନସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ଭାବଗୁଡ଼ିକୁ ବେଦ ମାନ୍ୟ କରେ । ତେଣୁ, ଶିବଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ମାନବ ପ୍ରକୃତି ଓ ଏହାର ପ୍ରଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ । ଏହି କୃପା ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ମାତ୍ର ପୂଜିବା ଉଚିତ । କିନ୍ତୁ, ଯିଏ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବା? ଶିବ ପାଇଁ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର କୃପା ଦେବାର କାରଣ ହୁଏ । ଏହିପରି, ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ, ଶରୀର, ମନ, ମୁଁହ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା, ଭକ୍ତି ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ପୂଜା କରିଲେ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଅତିତ ସ୍ୱରୂପ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶିବ ନିଶ୍ଚୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରନ୍ତି । ଶିବଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ବ୍ୟକ୍ତିର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଥାଏ; କର୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପ୍ରକୃତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ କିଛି ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଲେ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ । ତାପରେ, ସେଉଁଟି 'ମୁକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ନିଜେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁଙ୍କର କୃପାରେ, ଦେହ ଓ କର୍ମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଲେ, ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ଏହିପରି, ଶିବ ଲୋକରେ ବାସ କରିବାକୁ 'ସାଲୋକ୍ୟ', ସମ୍ଭୁଙ୍କ ନିକଟତାକୁ 'ସାମୀପ୍ୟ', ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଅନୁଗତ ହେବାକୁ 'ସାରୂପ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପରେ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶିବ ସାୟୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ମହାକୃପା ମିଳିଲେ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ । ବୁଦ୍ଧି, ଯାହା କର୍ମର କାରଣ, ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପାଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମହାକୃପାରେ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଯାଏ । ତେବେ, ଶିବଙ୍କର ମନସ୍ୱାମୀତ୍ୱ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ହୁଏ; ଶିବଙ୍କର ସର୍ବଜ୍ଞତା ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ଏହି ସାୟୁଜ୍ୟକୁ ବେଦ ଓ ଆଗମର ଭକ୍ତମାନେ ପଦେପଦେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ ବୋଲି କହନ୍ତି; ମୁକ୍ତି ଶିବ ଚିହ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭିତ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ମିଳେ । ତେଣୁ, ଶିବଙ୍କ କୃପା ପାଇଁ ନିତ୍ୟ ନିୟମ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଶିବ କ୍ରିୟା, ଶିବ ତପସ୍ୟା, ଶିବ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ସଦା କରିବା ଉଚିତ । ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଅଧିକ ଗଭୀର ଭାବେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଜାଗ୍ରତିରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବ ଚିନ୍ତନରେ ସମୟ ବ୍ୟତୀତ କରିବା ଉଚିତ । ଏବେ, ଶିବ ପୂଜାର ବିଧି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ; ଆମେ ଏହାର ଆରମ୍ଭ ଲିଙ୍ଗ ଠାରୁ କରିବା ଉଚିତ । ମୁଁ ଏହି ଲିଙ୍ଗର ବୃତ୍ତାକାର ବିବରଣୀ ଦେବି; ହେ ଦ୍ୱିଜ, ପ୍ରଥମ ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ସେହି ପ୍ରଣବ (ଓଁ) ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ହେଉଛି ଅପ୍ରକାଶିତ ପ୍ରଣବ ଓଁ; ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ପ୍ରକାଶିତ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ରୂପ । ଏହି ଦୁଇ ଉପରେ ପୂଜା ଓ ତପସ୍ୟା କରିଲେ ସିଧାସଳଖ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଏହି ଦୁଇ ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ସ୍ୱରୂପ, ଏହାଠାରୁ ଅନେକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି । କେବଳ ଶିବ ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ସଠିକ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ଉପାଦାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଲିଙ୍ଗ ବିଷୟରେ କହିବି । ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମ, ବିନ୍ଦୁ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱିତୀୟ; ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ଚଳିତ ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ, ଗୁରୁ ଲିଙ୍ଗ ପଞ୍ଚମ । ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ଶର୍ବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ସେ ଉପସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଧ୍ୱନିର ଆକାରରେ ବୀଜକୁ ପୃଥିବୀରେ ବିପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ । ପୃଥିବୀରୁ ଅଂକୁର ଭଳି ଫୁଟିଯିବା ଏହି ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ । ଏହି ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କଲେ, ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ସେହି ଲିଙ୍ଗ ସୁନା, ଚାଁଦି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ, କିମ୍ବା ମାଟିରୁ ତିଆରି ହେଲେ ମଧ୍ୟ । ନିଜ ହାତରେ ଅଙ୍କିତ ଲିଙ୍ଗ, ଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ, ଯନ୍ତ୍ର ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଅଙ୍କିତ କରି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଆବାହନ କରିବା ଉଚିତ । ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦର ଯୁଗଳ ଲିଙ୍ଗ, ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଚଳିତ, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥାଏ; ଏହାକୁ ଶିବ ଦେଖନ୍ତି, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଯେଉଁଠି ସମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଭାବାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସେ ଫଳ ଦିଅନ୍ତି; ଯନ୍ତ୍ରରେ ନିଜ ହାତରେ ଅଙ୍କିତ କିମ୍ବା ସ୍ଥିର କିମ୍ବା ସ୍ୱୟଂଭୂ ରୂପରେ ।