ଶତଶଃ ଜଣେ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ୍ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶିବ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ, ସେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ହଜାର ଜଣ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଯିଏ ଶିବଙ୍କ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଛି, ସେ ସେମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଏହି ଶିବ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ୍, ସେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଧ୍ୟାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ସମାଧିରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ। ଏପରି ଭାବେ ପୂଜାର ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଏହି ପୂଜାର ଫଳ ଏତେ ଅସାଧାରଣ ଯେ, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସଠିକ୍ ଅନୁଭୂତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହିପରି ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ କିଏ ନିଜରେ ଜାଣିପାରିବ? ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିଙ୍କ ପୂଜା, ଓ ଶିବଭକ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମାନ କରିବା—ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଯିଏ ଭକ୍ତିଭାବରେ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁଥାଏ। ଏହି ଶିବ ଉପଦେଶ ଯିଏ ପଢ଼େ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶିବ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ, ଶିବ ସହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଓ ଅନ୍ୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କ କୃପା କେବଳ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ମିଳେ। ଏହିପରି ଶିବ ଉପାସନା ଓ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଜାଣି, ଏବେ ଜିଜ୍ଞାସୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ତତ୍ତ୍ୱବିଦ୍, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ? ଏହି ବିଷୟର ତୁମେ ମୋତେ ଖୋଲାସା କର।” ତାହାପରେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: “ଶୁଣ, ଆଠ ପ୍ରକାର ବନ୍ଧନ—ପ୍ରକୃତି ଆଦି—ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନର ଅଧୀନ ହେବାକୁ ବନ୍ଧନ କୁହାଯାଏ, ଏହାରୁ ମୁକ୍ତିକୁ ମୋକ୍ଷ କୁହାଯାଏ। ପ୍ରକୃତି, ବୁଦ୍ଧି, ଗୁଣମୟ ଅହଂକାର, ଓ ପଞ୍ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ—ଏହି ଆଠଟି ହେଉଛି ଆଠ ପ୍ରକାର ବନ୍ଧନ। ଏହି ଆଠ ପ୍ରକାର ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କର୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମ ହେଉଛି। ଦେହ ତିନି ପ୍ରକାର—ସ୍ଥୂଳ, ସୂକ୍ଷ୍ମ, କାରଣ। ସ୍ଥୂଳ ଦେହ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ, କାରଣ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଅନୁଭୂତି ପାଇଁ, ତାଙ୍କର କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅଛି। ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ କାର୍ମିକ ଫଳରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ମିଳେ। ଏହିପରି, ଆତ୍ମା କର୍ମର ଦୂଢ଼ ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃପୁନଃ ବନ୍ଧିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏହି ତିନି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଚକ୍ର ଭଳି ଘୂରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଚକ୍ର ଘୂରଣ ବନ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ଚକ୍ରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଏହି ମହାଚକ୍ର ପ୍ରକୃତି ଆଦିରୁ ଆରମ୍ଭ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ, ଯିଏ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଅତିତ। ଏହି ଶିବ, ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାଦାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଉପରେ ଶାସନ କରନ୍ତି। ସେ ସବୁଠାରୁ ଜ୍ଞାନୀ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିର୍ଲିପ୍ତ ଓ ଅପେକ୍ଷାହୀନ। ସମସ୍ତ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ, ଅନନ୍ତ ଶକ୍ତି, ଅନାଦି ଜ୍ଞାନ, ନିରନ୍ତର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଏହି ସମସ୍ତ ଶିବଙ୍କ ମାନସିକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ, ଯାହା ଵେଦ ମଧ୍ୟ ମାନିଛି। ଏହିପରି, ଶିବଙ୍କ କୃପା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି କୃପା ପାଇଁ ମାନେ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। କିନ୍ତୁ, ଯିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ଲିପ୍ତ, ତାଙ୍କୁ କିପରି ପୂଜିବି? ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ କୃପାର କାରଣ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଦେହ, ମନ, ବାଣୀ ଓ ଧନ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତିଭାବରେ ଲିଙ୍ଗ ଅଥବା ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଏହିପରି ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ପରମ ଶିବ, ଯିଏ ପ୍ରକୃତିରୁ ଅତିତ, ନିଶ୍ଚୟ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରନ୍ତି। ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ, କର୍ମ ଓ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସିଥାଏ। ତାପରେ ଏହାକୁ 'ମୁକ୍ତ' କୁହାଯାଏ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଦେହ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ନିଜର ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ଶିବ ଲୋକରେ ବାସ କରିବାକୁ 'ସାଲୋକ୍ୟ', ଶିବଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ପାଇବାକୁ 'ସାମୀପ୍ୟ', ତାଙ୍କର ଆଧୀନତାକୁ 'ସାରୂପ୍ୟ', ଏବଂ ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱକୁ 'ସାୟୁଜ୍ୟ' କୁହାଯାଏ। ବିଶେଷ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସିଥାଏ। ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ହେଉଛି, ଏହା ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ପାଦ। କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କ ମହାନ ଅନୁଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସିଥାଏ। ଏହିପରି ଶିବଙ୍କ ମାନସିକ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ସ୍୵ତଃସିଫଳିତ ହୁଏ ଓ ଶିବଙ୍କ ଜ୍ଞାନ, ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଏହି ସାୟୁଜ୍ୟ ଭକ୍ତି, ଵେଦ ଓ ଆଗମ ଅନୁଯାୟୀ, ପଦକ୍ଷେପେ ପଦକ୍ଷେପେ ଲାଭ ହୁଏ; ଲିଙ୍ଗାଦି ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଏହିପରି, ଶିବଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଁ ଶିବଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ପୂଜିବା ଦରକାର; ଶିବ କାର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ—ସବୁ ସମୟ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା, ଜାଗ୍ରତିରୁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବ ଚିନ୍ତନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିବା ଉଚିତ। ଏବେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ ଆଦିରେ କିପରି ପୂଜା କରିବା ଯାଏ, ତାହା ଖୋଲାସା କର। ଏହିପରି, ପ୍ରଥମ ଲିଙ୍ଗ 'ପ୍ରଣବ' (ଓଁକାର), ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ ହେଉଛି ଅପ୍ରକଟ ପ୍ରଣବ (ଓଁ), ଏବଂ ସ୍ଥୂଳ ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ପ୍ରକଟ ଓ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର। ଏହି ଦୁଇ ଲିଙ୍ଗର ପୂଜା ଓ ତପସ୍ୟା ସିଧାସଳଖ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଇ ଲିଙ୍ଗ ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ସ୍ୱରୂପ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅନ୍ୟ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏହି ଲିଙ୍ଗଗୁଡିକର ବିସ୍ତୃତ କଥା କେବଳ ଶିବ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ରୂପାନ୍ତର ଲିଙ୍ଗର କଥା କହିବି। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରଥମ, ବିନ୍ଦୁ ଲିଙ୍ଗ ଦ୍ୱିତୀୟ; ସ୍ଥାପିତ ଓ ଚଳିତ ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ, ଗୁରୁ ଲିଙ୍ଗ ପଞ୍ଚମ। ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ଶର୍ବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ସେ ନିଜ ସ୍ଥିତି ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ରୂପ ମେଳ ଧାରଣ କରି ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ବୀଜ ରୂପେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।