ଦ୍ୱିଜଜନମାନ୍ୟଙ୍କୁ ବିସ୍ତୃତ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସୂତ ମୁନି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ—ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଗ୍ରନ୍ଥ ସଂଗ୍ରହରେ ତେରେ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। କୈଳାସ ସଂହିତାରେ ଛଉ ହଜାର, ଶତରୁଦ୍ରରେ ସେଥିର ଅର୍ଧ। କୋଟିରୁଦ୍ର ସଂହିତା ଏଗାର ହଜାରର ତିଣିଗୁଣ, ଏବଂ ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର ସଂହିତାରେ ଦଶ ମିଲିଅନ୍ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଏକ ହଜାର ଗୁଣା ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ବାୟବୀୟ ସଂହିତା ସମୁଦ୍ରର ଶତଗୁଣ, ଘର୍ମ ସଂହିତା ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାରଗୁଣ। ଏହିପରି ଶୈବ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ଶ୍ଲୋକର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସଦେବ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ୨୪ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ନିୟୋଜନ କରିଥିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଶୈବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ, ଯାହା ସାତଟି ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ। ପୂର୍ବକାଳରେ ଏହି ପୁରାଣ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତିତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଦଶ ମିଲିଅନ୍ ଶ୍ଲୋକର ଶତଗୁଣ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଧିକାଂଶ ଭୁଲିଯିବାରୁ ଅନେକ କ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଛି। ଦ୍ୱାପର ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗରେ ପୁରାଣ ଅଠାରଟି ଭାଗକୁ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ବ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଶିବ ପୁରାଣ ୨୪ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଏବଂ ସାତ ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ, ଏହାକୁ ବେଦ ସମାନ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ସାତ ସଂହିତା—ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୌଦ୍ରୀ, ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚମ ଉମା, ଷଷ୍ଠ କୈଳାସ, ସପ୍ତମ ବାୟବୀୟ। ଏହି ସାତ ସଂହିତା ସହିତ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରାଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ସାତ ସଂହିତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିବ ପୁରାଣ ପାଠ କରିଥାଏ, ସେ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥାଏ। ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ, ଇତିହାସ ଏବଂ ଆଗମ—ସେମାନେ ଏହି ଶିବ ପୁରାଣର ଏକ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ଶୈବ ପୁରାଣ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ବ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇନଥିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଉପକୃତ କରିଥାଏ, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ ଏବଂ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ମୂଳତଃ ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ; ଏହା ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ୟ, ଏବଂ ଏଠି ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଶୈବ ପୁରାଣ ଏହି ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁକୁଟମଣି, ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ଗାଥା ଗାଏ; ଯିଏ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭକ୍ତି ସହିତ ପାଠ କରେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଏବଂ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏପରି ଶ୍ରବଣ କରି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପୁରାଣ, ବେଦାନ୍ତର ସାର ଓ ସମସ୍ତତା, ଆମ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କର।" ସୂତ ମୁନି ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି ବହୁତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେଁଥିରେ କହିଲେ—"ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ପୁରାଣ ପରମ୍ପରା ଓ ବେଦର ସାରାଂଶ।" ଏଠି ତିନି ପ୍ରକାର ଗୀତ ପ୍ରେମରେ ଗାଯାଏ—ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ବୈରାଗ୍ୟ; ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଜଣାଯାଏ ସେଉଁଥିରେ ପ୍ରକାଶିତ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଏହି ପୁରାଣ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଚାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରେ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ଛଅ ଋଷିକୁଳ ଆପସରେ ଆଲୋଚନା କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଲା—"ଏହିଟି ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହିଟି ନୁହଁ" ବୋଲି। ତେଣୁ ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସମସ୍ତେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ନମ୍ରତା ସହିତ କହିଲେ—"ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ।" "କିଏ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପରେ, ଯାଉଁଠାରେ ଭାଷା ଓ ମନ ଫେରିଆସେ, ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ? କାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ?" "ଏହି ଦେବ, ସେ ମହାଦେବ, ସମସ୍ତଜ୍ଞ, ବିଶ୍ୱନାଥ। ସେ କେବଳ ପରମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହଁ। ରୁଦ୍ର, ହରି, ହର, ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସଦା ଉତ୍କନ୍ଠିତ ଥାନ୍ତି।" "ଅଧିକ କଣ କହିବି? ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଦେବତାଙ୍କ ଭକ୍ତି ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୟା ଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଯେପରି ଚାଷ ଓ ବୀଜ ପରସ୍ପର ଉତ୍ପାଦକ।" "ତେଣୁ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ ତୁମେ ଭୂମିରେ ଯାଅ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏବଂ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ଦୀର୍ଘ ଯଜ୍ଞ କର।" "ସେଠାରେ କେବଳ ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ବେଦ ଜ୍ଞାନର ସାର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଉପାୟ ଜଣାଯିବ।" "ଏବେ କିଏ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ? ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉପାୟ କ'ଣ? କେଉଁ ପ୍ରକାର ଉପାସକ ଦରକାର? ଏହି ସତ୍ୟ କୁହ।" "ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଶିବପଦ ପ୍ରାପ୍ତି; ଉପାୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ସେବା; ଉପାସକ ସେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଅନିତ୍ୟ ଫଳର ଆଶା ଛାଡ଼ିଛି।" "ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କର୍ମ କରି, ତାହାର ଫଳ ଶିବଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମ ଧାମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ତାଙ୍କ ସାମ୍ୟ ଆଦି ସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି କରେ।" "ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପରିମାଣ ଭକ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେଉଁପରି ପରମ ଫଳ ମିଳେ; ଉପାୟ ଅନେକ ପ୍ରକାର, ପ୍ରଭୁ ନିଜେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି।" "ସାର ଏବଂ ଉପାୟ ଏବେ କହେଉଛି—କାନ୍ଦିଆ ଶୁଣିବା, ମୁଁହରେ ପାଠ କରିବା।" "ମନରେ ଚିନ୍ତନ ମହାଉପାୟ; ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶୁଣିବା, ପାଠ କରିବା, ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦରକାର।" "ଏହି ଉପାୟ ଆମ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧିକାର; ଏହା ଦ୍ୱାରା ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅନୁସରଣ କର, ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଅ।" "ଲୋକେ ଯାହା ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖନ୍ତି, ତାହା ଉପରେ କର୍ମ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯାହା ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଥିପାଇଁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।" "ତେଣୁ, ଶ୍ରବଣ ସର୍ବୋପରି; ଗୁରୁଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଶୁଣିବା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଶେଷ କାର୍ଯ୍ୟ—ପାଠ ଓ ଚିନ୍ତନ—ସଫଳ କରନ୍ତି।