ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଏହି ଶିବ ପୁରାଣର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଶୁଣିଲେ—ଶିବ ପୁରାଣର ଏକାଧିକ ସଂହିତା ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି: ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ତାର-ରୌଦ୍ର, ବୈନାୟକ, ଓଁମିକ, ମାତୃ, ଏଗାରୋଟି ଭାଗରୁ ଗଠିତ ରୌଦ୍ର, କୈଳାଶ ଏବଂ ଶତରୁଦ୍ର। ଏହା ସହିତ, କୋଟିରୁଦ୍ର, ହଜାର କୋଟିରୁଦ୍ର ଆଦି ଏବଂ ଧର୍ମବାନ୍ୟ ବାୟବୀୟ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁରାଣ ଭାବେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି। ଏମିତି କୁଳ ମିଶାଇ ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂହିତାର ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ, ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱରରେ ଦଶ ହଜାର, ରୌଦ୍ର, ବୈନାୟକ, ଓଁମିକ, ମାତୃ ପୁରାଣରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏଗାରୋଟି ରୁଦ୍ର ସଂହିତାରେ ତେର ହଜାର, କୈଳାଶରେ ଛଅ ହଜାର, ଶତରୁଦ୍ରରେ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅର୍ଥାତ୍ ତିନି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। କୋଟିରୁଦ୍ରରେ ଏଗାର ହଜାରର ତିନିଗୁଣ ଅଟେ, ଏବଂ ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ରରେ ଏହା ହେଉଛି ଦଶ କୋଟି ରୁଦ୍ରର ହଜାର ଗୁଣା ଶ୍ଲୋକ। ବାୟବୀୟ ସଂହିତା ଏକ ଶତ ଗୁଣା ସମୁଦ୍ର ସମାନ, ଘର୍ମ ସଂହିତା ଏକ ହଜାର ଗୁଣା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ। ଏହିପରି ଶିବ ପୁରାଣର ମୂଳ ଗଣନା ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସଦେବ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ୨୪ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ଆଣିଦେଲେ। ଏହି ସଂହିତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ ସ୍ଥାନରେ, ଯାହା ସାତି ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏହି ପୁରାଣକୁ ଶିବ ନିଜେ ରଚନା କରିଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଏହା ଦଶ କୋଟି ଶ୍ଲୋକ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବହୁତ ଅଂଶ ଭୁଲିଯାଇଥିଲା। ପରେ ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଏହା ଏଠାରେ ଏଠାରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ, ବ୍ୟାସ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରି ୪ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ଆଣିଲେ। ଏହିପରି, ଶିବ ପୁରାଣ ୨୪ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ସାତି ସଂହିତା ସହିତ ବେଦ ସମାନ ମହତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ସଂହିତାଗୁଡ଼ିକର ନାମ ହେଉଛି: ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୌଦ୍ରୀ, ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚମ ଉମା, ଷଷ୍ଠ କୈଳାଶ, ଏବଂ ସପ୍ତମ ବାୟବୀୟ। ଏହି ସାତି ସଂହିତା ନାମରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରାଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହା ପରମବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନକାରୀ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଶିବ ପୁରାଣର ସାତି ସଂହିତାକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ, ଇତିହାସ ଓ ଆଗମ ଶତଶଃ ଗ୍ରନ୍ଥ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଏକ ଅଂଶ ସମାନ ନୁହେଁ। ଏହି ଶିବ ପୁରାଣ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ଏହା ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇନଥିଲା, ଏହା ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଉପକାରୀ, ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖ ନାଶକ ଏବଂ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଧର୍ମ କୌଟିଲ୍ୟ ବିନା ବର୍ଣ୍ଣିତ, ମୂଳତଃ ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଉପଦେଶ ହୋଇଛି; ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ, ଇର୍ଷ୍ୟାଶୂନ୍ୟ, ତ୍ରିବିଧ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାତବ୍ୟ। ଶିବ ପୁରାଣ ପୁରାଣମାନଙ୍କର ମୁକୁଟମଣି, ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚମକୁଛି ଏବଂ ପରମତତ୍ତ୍ୱର ଗାଥା ଗାଉଛି। ଯିଏ ଏହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପଢ଼ନ୍ତି କିମ୍ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି ଏବଂ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଶିବ ପୁରାଣର ମହିମା ଶୁଣି ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ସୂତଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ପୁରାଣ, ବେଦାନ୍ତର ସାରସ୍ୱରୂପ, ଆମ ପାଇଁ କଥାହେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ।” ତାଙ୍କର ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ସୂତ ମହାସୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ମନେ କରି, ଏହି ପୁରାଣର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ, ଯାହା ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ଏବଂ ବେଦର ସାର୍ଥକତାରେ ନିବଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ଅନୁରାଗରେ ତିନିପ୍ରକାର ଗୀତ ଗାଯାଏ—ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର। ପ୍ରକୃତ ତତ୍ତ୍ୱ ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ପୁରାଣ, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଅନେକ ପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଚାରିତ, ଏହାକୁ ଏବେ ଏହି ଯୁଗରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଏହି ଯୁଗର ଆରମ୍ଭରେ, ଛଅ ଋଷିକୁଳ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଲା—“କେଉଁଠି ପରମ, କେଉଁଠି ନୁହେଁ?”—ଏହା ଜାଣିବାକୁ ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ର ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ଆପଣ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ। କିଏ ସେ ପରମପୁରୁଷ, ଯାହା ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଅତୀତ, ଯାଁଠାରେ ମନ ଓ ଭାଷା ପହଞ୍ଚିପାରେନି? ଯାଁଠାରୁ ସମସ୍ତ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ—ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେହି ଦେବ, ମହାଦେବ, ସମସ୍ତଜ୍ଞ, ବିଶ୍ୱନାଥ; ସେ କେବଳ ପରମ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ନୁହେଁ। ରୁଦ୍ର, ହରି, ହର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସେହି ଦେବଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ସଦା ପରମ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି। ଏଠି କହିବାକୁ ଅଧିକ କିଛି ଅଛି କି? ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଦେବତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୟା ଭକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଚାଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଅଙ୍କୁର, ଅଙ୍କୁରରୁ ଚାଷ। ଏହିପରି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୟା ପାଇଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ପୃଥିବୀରେ ଗିଲାଯିବା ଏବଂ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଯଜ୍ଞରେ କେବଳ ଶିବଙ୍କ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ବେଦ ଜ୍ଞାନର ସାର ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଉପାୟ ଜଣାଯାଏ। ଏବେ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କ’ଣ? ତାହାର ଉତ୍ତମ ଉପାୟ କ’ଣ? କେଉଁ ପ୍ରକାରର ସାଧକ ଆବଶ୍ୟକ? ଏହି ସତ୍ୟ କୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଉତ୍ତର ହେଉଛି—ଶିବପଦ ପ୍ରାପ୍ତି ହେଉଛି ଲକ୍ଷ୍ୟ; ତାହାର ଉପାୟ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେବା; ଏବଂ ସେ ସାଧକ ହେଉଛି, ଯିଏ ତାଙ୍କ ଦୟାରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ଫଳ ଅଭିଲାଷାରୁ ମୁକ୍ତ। ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ତାହାର ଫଳ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ସାମ୍ପ୍ରତିକ ଲୋକରୁ ଉତ୍ତରୋତ୍ତର ଉନ୍ନତି କରି ପରମ ଧାମ ପାଏ।