ଏହିପରି ଜଣାଯାଏ ଯେ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଚେତନା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁଥିବେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତା ପାଇ ଚାହିଁଥିବା ଭଳି ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଏହି ଆନନ୍ଦ ତାଳି ରହିଥାଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଲୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏକ ନୂତନ କଳ୍ପ ଆସିଲେ, ସେ ପୁଣି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଜ୍ୱଳନ୍ତି ରହି ଶ୍ରେଣୀ କ୍ରମରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି। ପାତାଳ ରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସତ୍ୟ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଚୌଦ ଲୋକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଛି, ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଭୂମି ଆଦି ପଞ୍ଚଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସତ୍ୟ ଲୋକ ଉପରୁ ଭୂମି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଚୌଦ ଲୋକ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର; ଏହି ଭୂମି ଲୋକରେ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ମହାନ୍ୟାୟ ଭାବେ ବୈକୁଣ୍ଠ ନାମକ ଉତ୍ତମ ନଗରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ସହିତ ମହାଭୋଗ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ସେଠାରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି ଏବଂ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଅନ୍ୟ ଅଠାଇଶଟି ଲୋକ, ଯାହା ଅଶୁଚି ଯାଏଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଶୁଚି ଲୋକରେ, କୈଳାସ ଉପରେ, ରୁଦ୍ର ମହାମହିମା ସହିତ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଛପନଟି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଅହିଂସକ ଲୋକ। ଅହିଂସା ଲୋକରେ, ଜ୍ଞାନ କୈଳାସ ନଗରରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ଶିବ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଗୁପ୍ତ କରି ବସିଛନ୍ତି। ଏହାର ସେଷରେ ଅଛି କାଳ ଚକ୍ର; ଏହି କାଳ ଉପରେ ଅଛି ଆଉ ଏକ ଅବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ ଅଧିଷ୍ଠିତ, ଯେଉଁଠାରେ କାଳକୁ 'ଚକ୍ରନାଥ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଶିବ ମହିଷ ଧର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କାଳରେ ବନ୍ଧିଥାନ୍ତି; ଏଠାରେ ଅସତ୍ୟ, ଅଶୁଚି, ହିଂସା ଏବଂ କ୍ରୂରତା ବିଦ୍ୟମାନ। ଅସତ୍ୟ ଓ ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଦୁଷ୍ଟ ଗୁଣ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ; ଏଠାରେ ନାସ୍ତିକ୍ୟ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ ଏବଂ ବେଦ ବାହ୍ୟ ଶବ୍ଦ ସଦା ରହିଥାଏ। କ୍ରୋଧ, କଳୁଷିତ ରଙ୍ଗ, ମହାମହିଷ ରୂପ ସହିତ ସେଠାରେ ମହେଶ୍ୱର ଗୁପ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ତଳେ କର୍ମ ରସ ଅଛି, ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ରସ; ତଳେ କର୍ମ ମାୟା, ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ମାୟା। ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ କର୍ମ ରସ ରୂପେ, ଯାହାକୁ ମାୟା ମାପ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଜ୍ଞାନ ରସ ଭାବେ, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟ ମାୟା ମାପ କୁହାଯାଏ। ଉପରେ ଅବିନାଶୀ ଭୋଗ, ତଳେ ନଶ୍ୱର; ତଳେ ଗୁପ୍ତି, ଉପରେ ଗୁପ୍ତି ନାହିଁ। ତଳେ ବନ୍ଧନ, ଉପରେ ମୁକ୍ତି; ତଳେ କାମ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ସଂସାର ଚକ୍ର। ଉପରେ ଇଚ୍ଛାହୀନ କର୍ମ ଭୋଗ; ତଳେ ବିନ୍ଦୁ ଉପାସନାରେ ସଂସାର ଚକ୍ର। ଯେଉଁମାନେ ନିରାକାର ଉପାସନା କରନ୍ତି ଏବଂ ଇଚ୍ଛାହୀନ, ସେମାନେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରୁଥିବାମାନେ ତଳେ ଘୂରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତଳେ ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବ, ଉପରେ ପରମ ଜନସମୂହ। ତଳେ ଥିବାମାନେ ସଂସାର ବନ୍ଧନରେ, ଉପରେ ମୁକ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପାସନା କରନ୍ତି ସେମାନେ ତଳେ ଘୂରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ନିର୍ମିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉପାସନା କରୁଥିବାମାନେ ଉପରକୁ ଯାଆନ୍ତି; ତଳେ ଶକ୍ତି ଲିଙ୍ଗ, ଉପରେ ଶିବ ଲିଙ୍ଗ। ତଳେ ଲିଙ୍ଗ ଗୁପ୍ତ, ଉପରେ ଅଗୁପ୍ତ; ତଳେ ଲିଙ୍ଗ ନିର୍ମିତ, ଉପରେ ଅନିର୍ମିତ। ତଳେ ଥିବା ଶକ୍ତି ଲୋକ ଏକଶତ ଦ୍ୱାଦଶ (୧୧୨) ଟି। ତଳେ ବିନ୍ଦୁ ରୂପ, ଉପରେ ନାଦ ରୂପ; ତଳେ କର୍ମ ଲୋକ, ଉପରେ ଜ୍ଞାନ ଲୋକ। ଉପରେ ନମସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଅଭିମାନ ନଶ୍ୱ; ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଗୁପ୍ତି ଏଠାରେ ବାରଣ ହୁଏନାହିଁ। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଥରେ ଗୁପ୍ତି ଦୂର ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଭୂତ ଉପାସନା କରନ୍ତି ସେମାନେ ତଳେ ଘୂରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମାକୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉପରକୁ ଯାଇ ମହାଲିଙ୍ଗ ଅଖଣ୍ଡ ଭାଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପ୍ରକୃତି ଆଦି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ବନ୍ଧନ ଏଠାରେ ବିଦ୍ୟମାନ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ; ଏଭଳି ଜଗତ ଓ ବୈଦିକ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଭଳି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଅଧର୍ମ ମହିଷ ଉପରେ ବସି କାଳ ଚକ୍ର ଘୂରୁଛି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଶିବ ଉପାସନାରେ ଲଗ୍ନ ଓ ସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ସେମାନେ ଏହି ଚକ୍ର ଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଉପରେ ଧର୍ମ ବୃଷଭ ରୂପେ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଧାରଣ କରି, ଶିବ ଧାମର ପ୍ରାଙ୍ଗଣରେ, ସତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣର ପାଦ ସହିତ ଦୃଢ଼ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ଏହି ବୃଷଭ ର ଶିଙ୍ଗ ହେଉଛି କ୍ଷମା, କାନ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, ବେଦ ଧ୍ୱନିରେ ଶୋଭିତ; ଚକ୍ଷୁ ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ଗୁରୁ, ମନ ହେଉଛି ବିବେକ। କର୍ମ ଆଦି ବୃଷଭମାନେ ସଦା କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଉଚିତ; ଏହି କର୍ମ ବୃଷଭ ଧର୍ମ କାଳ ଉପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଏକ ଦିନ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଆୟୁଷ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ପ୍ରକାରେ। ଯେଉଁମାନେ କାରଣର ଶେଷକୁ ପ୍ରାପ୍ତ, ସେମାନେ କାରଣ ବ୍ରହ୍ମା; ଗନ୍ଧ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ସେମାନେ ସଦା ସୃଷ୍ଟିତ। ଏଠାରେ ଚୌଦ ଲୋକ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଗନ୍ଧ ରୂପ; ପୁଣି ଏହି ଚୌଦ ଲୋକ କାରଣ ବିଷ୍ଣୁରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। କାରଣ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକ ଅଠାଇଶଟି, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କାରଣ ଈଶଙ୍କ ଛପନଟି ଲୋକ। ଏହାପରେ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ନାମକ ଲୋକ, ଯାହାକୁ ଶିବ ବଡ଼ ମୂଲ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ କୈଳାସରେ ପଞ୍ଚ ବୃତ୍ତରେ ଅଛି। ଏହା ପଞ୍ଚ ଚକ୍ର ସହିତ ଏକତା, ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତା, ଆଦି ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତା ରହିଛି; ଏଠାରେ ଆଦି ଲିଙ୍ଗ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହିଠାରେ ଶିବଙ୍କର ନିବାସ, ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମା; ଏଠାରେ ପରମେଶ୍ୱର ପରମ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତାରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି, ଲୟ, ତିରୋଭାବ ଏବଂ ଅନୁଗ୍ରହ—ଏହି ପାଞ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ସତ୍, ଚିତ୍, ଆନନ୍ଦ। ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ ମନନ ଓ ଧର୍ମ, ସେ ସଦା ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରଦାନରେ ଲିନ; ଧ୍ୟାନ ମୁଦ୍ରାରେ ବସି, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି।