ଏକ ସମୟରେ, ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ଶିବପ୍ରଭା ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଣବ ମହିମା ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା ଉପସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ । ତେବେ ଶିବପୁରାଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଥିଲେ । ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନରେ, 'ଉ' ଅକ୍ଷର କୁ ଚଳିତ ଚିହ୍ନରୁପେ ଓ 'ଅ' କୁ ଗୁରୁର ଆକୃତିରୁପେ ବିବେଚିତ କରାଯାଏ । ଯେଉଁ ଜଣେ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଷଡ୍ଚିହ୍ନର ପୂଜା ନିରନ୍ତର କରନ୍ତି, ସେ ଜୀବନରେ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ । ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କରିଲେ ଅଧା ପଦ ଉନ୍ନତି ହୁଏ, ଭସ୍ମ ଧାରଣ କରିଲେ ଆଉ ଏକ ପଦ ଉନ୍ନତି ହୁଏ । ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଲେ ତିନି ପଦ ଉନ୍ନତି ହୁଏ । ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଓ ଭକ୍ତରେ ପୂଜା କଲେ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଦେଇଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ । ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଶିବ ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ । ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନର ମହିମା ବିଷୟରେ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ – ପ୍ରଣବ, ଷଡ୍ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶିବ ଭକ୍ତର ପୂଜାର ମହତ୍ତ୍ୱ କଣ? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କେବଳ ମହାଦେବ ଜାଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଦେବତା ନୁହଁନ୍ତି । ଶିବଙ୍କ ଦୟାରେ, ଋଷି ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଛନ୍ତି ଓ ଶିବଙ୍କ ରକ୍ଷା ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି । ପ୍ରଣବକୁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅସୀମ ସାଗରରେ ଏକ ନୂତନ ନାଉରୁପେ ବୁଝାଯାଏ । 'ପ୍ର' ଅକ୍ଷର ପଞ୍ଚମୂର୍ତିର ସୂଚକ ଅଟେ; ପ୍ରଣବ ମହାମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ଅଟେ । ଯେଉଁ ଜଣେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ଯୋଗୀ ଓ ମନ୍ତ୍ର ଉପାସକ, ପ୍ରଣବ ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ନାଶ କରେ ଓ ନୂତନ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରଣବ ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ସଦା ନୂତନ ଅଟେ; ଏହା ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ । ପ୍ରଣବକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିବେଚିତ କରାଯାଏ – ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ ଏକ ଅକ୍ଷର, ସ୍ଥୂଳ ପ୍ରଣବ ପଞ୍ଚ ଅକ୍ଷର । ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅପ୍ରକାଶ, ପଞ୍ଚ ଶବ୍ଦ ଅଟେ; ସ୍ଥୂଳ ପ୍ରକାଶ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଅଟେ । ଜୀବନମୁକ୍ତ ପାଇଁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱର ଏସେନ୍ସ; ମନ୍ତ୍ର ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ । ଦେହ ବିଲୟ ପରେ ଶିବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମିଳିଥାଏ; ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ମିଳନ ନିଶ୍ଚିତ । ଶତ୍ କୋଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମିଳନ ନିଶ୍ଚିତ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗର – ଲଘୁ ଓ ଦୀର୍ଘ । 'ଅ', 'ଉ', 'ମ' ସହିତ ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ ଯୋଗ ଏହି ପ୍ରଣବର ଗଠନ; ଶବ୍ଦ ଓ କାଳ ମାପ ଅଟେ । ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଣବ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଲଘୁ ପ୍ରଣବ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱର ଏସେନ୍ସ, 'ମ' ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ । ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି 'ମ' ରେ ଏକତ୍ୱ; ଏହି ଲଘୁ ରୂପ ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ପାପ ନାଶ ହୁଏ । ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ଦଶ ଦିଶାରୁ ଦଶ ଶବ୍ଦ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଏହି ଶବ୍ଦ ଉପାଦାନ ଅଟେ । କ୍ରିୟାରତ ଲୋକ ପାଇଁ ଲଘୁ ରୂପ, ବିରକ୍ତ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ରୂପ; ବ୍ୟାହୃତି ଓ ମନ୍ତ୍ରରୁ 'ଉ' ଶବ୍ଦ ଶବ୍ଦ ମାପ ସହିତ ଯୋଗ କରିଥାଏ । ବେଦରେ 'ଉ' ଉପାସନା ଓ ଦ୍ୱିପ୍ରହରେ ଉପଯୁକ୍ତ; ନବ୍ବେ କୋଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଶୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିତ । ପ୍ରତି ନବ କୋଟି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ ଏକ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ଉପରେ ବିଜୟ ମିଳେ – ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହଂକାର ଉପରେ ବିଜୟ । ମନ୍ତ୍ର ହଜାର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଲୋକ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ; ତାପରେ ଆତ୍ମସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଉଚିତ । ଏହିପରି, ଏକ ଶତ ଏଠ କୋଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୁଏ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗ ପାଇଁ । ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗରେ ସଦା ଶିବ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଜୀବନମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ । ସମାଧିରେ ଲିନ ଯୋଗୀ ନିଶ୍ଚିତ ଶିବ; ଦେହରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା ଓ ଦିଗ୍ବାସ୍ତୁ ଅନୁସାରେ । ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷରାବଳୀ ସହ ଦେହରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ଋଷି ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଦଶ ମାତୃ, ଷଡ୍ପଥ ଓ ନ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ । କ୍ରିୟାରତ ଓ ମିଶ୍ର ଅନୁଷ୍ଠାନ ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ପ୍ରଣବ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ; କ୍ରିୟା, ତପଃ, ଜପ ଦ୍ୱାରା ଶିବଯୋଗୀ ତିନି ପ୍ରକାର । ଧନ, ଭୋଗ, ହାତ ଓ ଅଙ୍ଗ, ନାମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଧି ସହିତ ଯେଉଁ ଜଣେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେ କ୍ରିୟା-ଯୋଗୀ । ଯେଉଁ ଜଣେ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦମନ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସେ ତପଃ-ଯୋଗୀ । ଯେଉଁ ଜଣେ ସଦା ଶାନ୍ତ, ଆମ୍ଭା ଓ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଜପରେ ନିରତ, ସେ ଜପ-ଯୋଗୀ । ଷୋଳ ଉପଚାର ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ଶିବଯୋଗୀ ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରଥମେ ଶିବ ସହ ସମାନ ଲୋକରେ ରହିବାର ମୁକ୍ତି ପାଉଥାଏ । ଏବେ ମୁଁ ଜପ-ଯୋଗ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହି ଯୋଗ ତପସ୍ୱୀ ପାଇଁ ଉଚିତ, ଏହା ଯଜ୍ଞକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରେ । 'ନମଃ' ସହିତ ଦ୍ୱିତୀୟା ଭାବରେ ଶିବ ନାମ, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ସହିତ, ଏହି ଶିବ ମନ୍ତ୍ରର ସ୍ଥୂଳ ରୂପ । ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ସଦା ପ୍ରଣବ ସହିତ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ । ଗୁରୁଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ଶୁଭ ଭୂମିରେ ଖୁସିରେ ବସି, ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ । ମାଘ ଓ ଭାଦ୍ର ମାସ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଦିନକୁ ଏକବାର ହଳକା ଖାଇବା, ମୌନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଉଚ୍ଚାରଣ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ଚରଣରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ, ଶିବ ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ଏବଂ ଜୀବନ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିଥାଏ ।