ଏକ ସମୟର କଥା, ମୁନିମାନେ ଶିବମହାପୁରାଣର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଥିଲେ। ସେମାନେ ଜାଣିଲେ, ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ‘ଭଗ’ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, କିମ୍ବା ‘ଭଗ’ ଏହି ଚିହ୍ନ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକର ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଏବଂ ଚିରକାଳର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହି ଚିହ୍ନକୁ ଶିବଙ୍କ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏହି ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଏହି ଚିହ୍ନ ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିବା ଚିହ୍ନକୁ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଲିଙ୍ଗ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ସୂଚିତ କରେ, କାରଣ ଏହା ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନ ଯେଉଁଠି ଏକତ୍ରିତ, ସେଠିକୁ ଲିଙ୍ଗ କୁହାଯାଏ। ନିଜ ଚିହ୍ନକୁ ପୂଜିଲେ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ; ଏହି ଚିହ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜନ୍ମରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହି ଚିହ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସ୍ଥାନ ନେଇଯାଏ। ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ସୋଳଟି ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା, ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଉପଚାରରେ, ସାଧାରଣ ଲୋକ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ଉପାୟରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟବାରରେ ଏହି ପୂଜା କଲେ ଜନ୍ମ ଦୂର ହୁଏ; ପ୍ରଥମ ଦିନରେ, ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ମହାଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରଥମ ଦିନରେ, ଗୋବିଷୟକ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ—ଗୋମୟ, ଗୋମୂତ୍ର, ଦୁଧ, ଦହି, ଘୃତ—ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ ବିଶେଷ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଏହା ସହିତ ଦୁଧ, ମଧୁ, ଔ ଖଣ୍ଡସାର ରସ ଦ୍ୱାରା ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତୁ। ଧ୍ୱନିର ଲିଙ୍ଗ ‘ପ୍ରଣବ’, ନାଦର ଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ବିନ୍ଦୁ ଚିହ୍ନ ଉପକରଣ ଏବଂ ‘ମ’ ଅକ୍ଷର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ‘ଉ’ ଅକ୍ଷର ଚଳିତ ଲିଙ୍ଗ, ‘ଅ’ ଅକ୍ଷର ଗୁରୁର ରୂପ। ଏହି ଛଅ ଲିଙ୍ଗର ନିରନ୍ତର ପୂଜା କଲେ ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଏହି ବିଷୟର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜିଲେ ଲୋକ ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କଲେ ଅର୍ଦ୍ଧ ଚରଣ ଲାଭ ହୁଏ, ଭସ୍ମ ଧାରଣ କଲେ ଆଉ ଏକ ଚରଣ ଲାଭ ହୁଏ। ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ତିନି ଚରଣ ଲାଭ ହୁଏ; ଶିବଲିଙ୍ଗ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିସହ ପୂଜିଲେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢନ୍ତି କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶିବ ଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ତାପରେ, ମୁନିମାନେ ପଚାରିଲେ: “ହେ ମହାମୁନି, ପ୍ରଣବର ମହିମା, ଛଅ ପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗ, ଏବଂ ଶିବଭକ୍ତର ପୂଜା ବିଷୟରେ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।” ତେବେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, “ଏହି ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ କେବଳ ମହାଦେବ ଜାଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି। ଏବେ ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ମହାଦେବ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।” ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ପ୍ରଣବକୁ ଏପରି ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଜୀବ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ନୂତନ ନୌକା ସମାନ, ଯାହା ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି। ‘ପ୍ର’ ଅକ୍ଷର ପଞ୍ଚପ୍ରକାର ମନିଫେଷ୍ଟେସନ୍ ସୂଚିତ କରେ; ପ୍ରଣବ ଆପଣଙ୍କର ଅଂଶ, କାରଣ ଏହି ମୁକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରନ୍ତି, ଯୋଗୀ ଓ ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଉପାସକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଣବ ସମସ୍ତ କର୍ମ ନାଶ କରେ ଓ ନୂତନ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ପ୍ରଣବ ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ନିତ୍ୟ ନୂତନ; ଏହା ଉତ୍ତମ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରଣବକୁ ଏପରି ଚିହ୍ନିଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ନିତ୍ୟ ନୂତନତା ଅଛି; ଏହି ପ୍ରଣବ କେବେକେବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେବେକେବେ ସ୍ଥୂଳ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ଣିତ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ ଏକାକ୍ଷରୀ, ସ୍ଥୂଳ ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅପ୍ରକାଶିତ ପଞ୍ଚଧ୍ୱନି ନିର୍ମିତ, ସ୍ଥୂଳ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧ୍ୱନି ସହିତ ପ୍ରକାଶିତ। ଯେଉଁଜଣ ଜୀବନେ ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ ସମସ୍ତର ସାର। ମନ୍ତ୍ର ଅର୍ଥରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ। ଶରୀର ଶେଷ ହେଲେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଶିବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲାଭ କରେ; କିନ୍ତୁ କେବଳ ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ ହୁଏ। ଛତିଶ କୋଟି ଜପ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ ହୁଏ; ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରକାର ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ—ଛୋଟ ଓ ବଡ଼। ଏହି ପ୍ରଣବ ଅ, ଉ, ଏବଂ ମ ସହିତ ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ ଯୁକ୍ତ; ଧ୍ୱନି ଓ କାଳର ମାପ ସହିତ ଅନୁଗତ। ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଣବକୁ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଛୋଟ ପ୍ରଣବ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱର ସାର, ‘ମ’ ଅକ୍ଷରରେ ଶେଷ। ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ‘ମ’ ଭିତରେ ଏକତ୍ରିତ, ଯାହା ତ୍ରିଗୁଣ ରୂପରେ ଅଛି; ଏହି ଛୋଟ ପ୍ରଣବ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ଦଶ ଦିଗରୁ ଦଶ ପ୍ରକାର ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାଶ ଉତ୍ସ। କର୍ମ ନିଷ୍ଠ ଲୋକ ପାଇଁ ଛୋଟ ପ୍ରଣବ, ବିରକ୍ତ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ରୂପ। ବ୍ୟାହୃତି ଓ ମନ୍ତ୍ରରୁ ‘ଉ’ ଧ୍ୱନି ଧ୍ୱନିର ମାପ ସହିତ ଯୁକ୍ତ। ବେଦରେ ‘ଉ’କୁ ପୂଜା ଓ ସଂଧ୍ୟାକାଳରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ; ନବ୍ବେ କୋଟି ଜପ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଶୁଦ୍ଧି ମିଳେ। ପୁଣି, ନଅ କୋଟି ଜପ କଲେ ପୃଥିବୀର ଉପରେ ବିଜୟ; ପୁଣି ନଅ କୋଟି ଜପ କଲେ ଜଳ ଉପରେ ବିଜୟ। ଏହିପରି ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ନଅ କୋଟି ଜପ କଲେ ବିଜୟ ମିଳେ। ଏହିପରି ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ନଅ କୋଟି ଜପ କଲେ ଏକାଧିକାର ମିଳେ, ଏବଂ ଅହଂକାର ଉପରେ ମଧ୍ୟ। ହଜାର ଥର ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ଲୋକ ସଦା ପବିତ୍ର ହୁଏ; ପରେ, ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଅଧିକ ଜପ ନିଜ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ। ଏହିପରି ଏକଶଏ ଆଠ କୋଟି ଜପ କଲେ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ ହୁଏ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗ ଲାଭ କରେ। ଶୁଦ୍ଧ ଯୋଗ ଲାଭ କରି, ଜୀବନେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ସଦା ପ୍ରଣବ ରୂପ ଶିବଙ୍କୁ ଜପ ଓ ଧ୍ୟାନ କରେ। ସମାଧିରେ ଲୀନ ମହାଯୋଗୀ ସଂଶୟ ଛାଡ଼ି ନିଜେ ଶିବ ହୁଏ। ଦେହରେ ପୁନଃ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ, ଋଷି, ଛନ୍ଦ, ଦେବତା ଆଦି ଅନୁସାରେ। ପ୍ରଣବ ଅକ୍ଷର ସହିତ ଦେହରେ ଜପ କଲେ, ତାହାର ଋଷି ହୁଏ, ଦଶ ମାତୃକା, ଛଅ ମାର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସହିତ, ନ୍ୟାସର ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ।