ଶିଵପୁରାଣମ୍
Partial text — Vidyeśvara and Vāyavīya Saṃhitās only
ମୁଁ ଏଠାରେ କିଛି କଥା କହିବି; ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏତିକି ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ମନର ପବିତ୍ରତା ତୁରନ୍ତ ପାଇଁଥାଏ। ଦ୍ୱିଜଗଣ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂହିତା ଯେଉଁ ପାପ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଏମିତି କୌଣସି ପାପ ଏହି ସଂସାରରେ ମୁଁ ଖୋଜିଲି ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିଲି ନାହିଁ। ଏହି ସଂହିତାକୁ ଶିବ ଉପନିଷଦର ସାଗରରୁ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି କୁମାରଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଅମୃତ ମଧୁ ପାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଅମରତ୍ୱ ପାଏ। ଯେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ପରି ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ସଂହିତାକୁ ମାତ୍ର ଏକ ମାସ ପଢ଼େ, ସେ ଏହି ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ପାପ ମାତ୍ର ଏକଥର ପାଠ କଲେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଶିବ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ବିଳ୍ୱ ଗଛର ଉଦ୍ୟାନରେ ଏହି ସଂହିତା ପଢ଼ାଯାଏ, ସେଠି ଅପୂର୍ବ ଫଳ ମିଳେ, ଯାହା ଶବ୍ଦରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ସଂହିତା ପଢ଼ି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଭୋଜନ କରାଯାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପରମ ପଦ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଉପବାସରେ ବିଳ୍ୱ ମୂଳରେ ଏହି ସଂହିତା ପଢ଼ିଲେ, ଶିବ ଓ ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠି ସକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଅନେକ ସଂହିତା ମଧ୍ୟ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ ଦେଉଛି; ଏମାନେ ଅତି ଉତ୍ତମ, ଜ୍ଞାନର ଲୀଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏଭଳି ଶିବ ପୁରାଣ ବେଦ ସମାନ, ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ରଚିତ, ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ସମ୍ମତିରେ। ଏଠିରେ ବିଦ୍ୟେଶ, ତାର-ରୌଦ୍ର, ବିନାୟକ, ଓମିକ, ମାତୃ, ଏଗାରୋଟି ରୂପରୁ ରୁଦ୍ର, କୈଳାସ, ଏବଂ ଶତରୁଦ୍ର ଅଛନ୍ତି। କୋଟିରୁଦ୍ର, ହଜାର କୋଟିରୁଦ୍ର ଆଦି ଓ ବାୟବୀୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁରାଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ମନ୍ୟ; ଏଠିରେ ସଂଖ୍ୟା ମୁଁ କହିବି, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ବିଦ୍ୟେଶରେ ଦଶହଜାର ଶ୍ଲୋକ; ଏଭଳି ରୁଦ୍ର, ବିନାୟକ, ଓମିକ, ମାତୃ ପୁରାଣରେ ଏକେ ଅଠହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି। ଏଗାରୋଟି ରୁଦ୍ର ସଂହିତାରେ ତେରହଜାର, କୈଳାସରେ ଛଅହଜାର, ଶତରୁଦ୍ରରେ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ। କୋଟିରୁଦ୍ର ତେରହଜାରର ତିନିଗୁଣା ଅଟ୍ଟାଳିଶ ହଜାର, ସହସ୍ରକୋଟିରୁଦ୍ର ଏହି ଶ୍ଲୋକ ସଂଖ୍ୟାରେ ହଜାର ଦଶ ମିଲିଅନ୍ ରୁଦ୍ର ସମାନ। ବାୟବୀୟ ସମୁଦ୍ରର ଶତଗୁଣ; ଘର୍ମ ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାରଗୁଣ; ଏହିପରି ଶିବ ପୁରାଣର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ଚବିଶି ହଜାରରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଲେ; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବ ପୁରାଣ ଚତୁର୍ଥ, ସାତଟି ସଂହିତା ଅଛି। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ଏହି ପୁରାଣ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରଚିତ, ଶ୍ଲୋକ ଗଣନାରେ ପ୍ରଥମେ ଏହା ଦଶ କୋଟି ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବହୁତ ଅଂଶ ଭୁଲିଯାଇଥିଲା। ଡ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଏହି ପୁରାଣ ଅଠାରଟିରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ଦ୍ୱୈପାୟନ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଚାରିଲକ୍ଷରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କଲେ। ଶିବ ପୁରାଣ ଚବିଶି ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଓ ସାତ ସଂହିତାରେ ବିଭକ୍ତ, ବେଦ ସମାନ ଗୌରବ ଲାଭ କରିଛି। ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି—ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୌଦ୍ରୀ, ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ର, ଚତୁର୍ଥ କୋଟିରୁଦ୍ର, ପଞ୍ଚମ ଉମା, ଷଷ୍ଠ କୈଳାସ, ସପ୍ତମ ବାୟବୀୟ। ଏହି ସାତ ସଂହିତା ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶିବ ପୁରାଣ ସାତ ସଂହିତା ସହିତ, ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ ଉତ୍ତମ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଉଥିବା। ଯିଏ ଏହି ସାତ ସଂହିତା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭକ୍ତି ସହିତ ପଢ଼େ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଶ୍ରୁତି, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ, ଇତିହାସ, ଆଗମ ଶତଶଃ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିବ ପୁରାଣର ଅନ୍ଶ ନୁହେଁ। ଏହି ପବିତ୍ର ଶୈବ ପୁରାଣ, ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ବ୍ୟାସଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇନଥିବା, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଉପକୃତ କରେ, ତ୍ରିବିଧ ଦୁଃଖ ନଶ୍ଟ କରେ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ଶୁଭ ଦେଉଛି। ଏଠାରେ ଧର୍ମ କପଟ ଛାଡ଼ି ଶିଖାଯାଏ, ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଧାନ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ, ବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ଜାଣିବା ଉଚିତ, ଏଠି ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ସହିତ ସ୍ଥିତ। ଶୈବ ପୁରାଣ ପୁରାଣମାନଙ୍କ ମୁକୁଟ ମଣି, ବେଦାନ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଗାଉଛି; ଯିଏ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହା ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହୁଏ ଓ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଏ। ଏପରେ, ଏହି ମହତ୍ ସୂତର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଋଷିମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପୁରାଣ, ବେଦାନ୍ତର ସାର ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଆମ ପାଇଁ ପଢ଼ି ଶୁଣାନ୍ତୁ।" ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସୂତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ଏହି ଶୈବ ପୁରାଣ, ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାକୁ ଅନୁସରି, ବେଦର ସାର ଶୁଣନ୍ତୁ।" ଏଠି ଭାବ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ତ୍ରିଗୀତ ପ୍ରେମରେ ଗାଯାଏ। ବେଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଉଥିବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଏଠି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହି ପୁରାଣ, ବେଦର ସାର, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ଅନେକ କଳ୍ପରେ ପୁନଃପୁନି ପ୍ରଚାରିତ। ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନ କଳ୍ପରେ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ, ଛଅ ଋଷିକୁଳ ଏକାଠି ହୋଇ କଥା ହୋଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ବଡ଼ ବିବାଦ ହେଲା—"ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ନୁହେଁ"—ବୋଲି। ସେମାନେ ଅକ୍ଷୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ। ସମସ୍ତେ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—"ଆପଣ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର କର୍ତ୍ତା, ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ।" "କିଏ ସେ ପରମ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଯାହାଠାରୁ ବାଣୀ ଓ ମନ ଫେରିଯାଏ, ପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ?" "ଯାଠାରୁ ସମସ୍ତେ ଉତ୍ପନ୍ନ—ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ରୁଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ପ୍ରଥମେ ସେଉଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।" ଏଭଳି ଶିବ ପୁରାଣର ମହିମା, ତାହାର ସଂହିତା, ଶ୍ରବଣ ଓ ପାଠର ଫଳ, ତଥା ପ୍ରାଚୀନ ଋଷିମାନଙ୍କ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପ୍ରଶ୍ନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗଥାରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।