ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ଶିବତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ପୂଜା ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକତା ହେଲା। ତେଣୁ ସେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଆନ୍ତରିକ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ? ତେବେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା— କୃପା ଦ୍ୱାରା ପୂଜକ ଆତ୍ମସାମ୍ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରେ, ଏହିଯୋଗୁଁ ଆନ୍ତରିକ ଆନନ୍ଦ ପାଇବା ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜାରେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପିତା ଓ ମାତା ରୂପେ ଦେଖିବାକୁ କହାଯାଇଛି। ଭର୍ଗ ପୁରୁଷ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତି ତତ୍ତ୍ୱ ଦୁହିଁର ଉପାଧି। ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ଅପ୍ରକଟ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଆଶ୍ରୟ ଧାରଣ କରେ, ସେହିଁ ପୁରୁଷ; ଯେଉଁ ଗର୍ଭ ପ୍ରକଟ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଆଶ୍ରୟ ଧାରଣ କରେ, ସେହିଁ ପ୍ରକୃତି। ପୁରୁଷ ହେଉଛି ଉତ୍ପାଦକ, ପୁରୁଷ ଓ ପ୍ରକୃତି ଏକତ୍ର ହେଲେ ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତି ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ଏହି ଜନ୍ମରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ପ୍ରାଣୀ ପୁନି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତି ପୁରୁଷ ଠାରୁ ହୁଏ। ଅନ୍ୟଥା, ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ହୁଏ, ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସେ ସମୟରେ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଏହିଭଳି ଦେହୀ ପ୍ରାଣୀକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜନ୍ମ ଆତ୍ମାକୁ ବନ୍ଧନରେ ପକାଇ ରଖେ, ଏହି ବନ୍ଧନକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମର ଚିହ୍ନ ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। 'ଭଂ' ମାନେ ବୃଦ୍ଧି, ଏହିଯୋଗୁଁ 'ଭଗ' କୁ ମୂଳ ମଣ୍ଡଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସାଧାରଣ ଶବ୍ଦ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାୟରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରକୃତି ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। 'ଭଗ'ର ପ୍ରଧାନ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭୋଗ; ଏହି ଭୋଗର ମୂଳ ହେଉଛି ପ୍ରକୃତି, ଶିବଙ୍କୁ 'ଭଗବାନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ଭୋଗ ଦାତା, ଅନ୍ୟ କେହି ଏହା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। 'ଭଗ'ର ନାଥକୁ 'ଭର୍ଗ' ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି। ଲିଙ୍ଗ ଓ 'ଭଗ'ର ଏକତ୍ୱ ଏହି ଲୋକ ଓ ଅପରଲୋକରେ ଭୋଗ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ମହାଦେବଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହି ଚିହ୍ନ ସୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେଉଁ ଚିହ୍ନ ଲିଙ୍ଗର ଅର୍ଥକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି। ଲିଙ୍ଗ ପୁରୁଷର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଦର୍ଶାଏ, କାରଣ ଏହା ଶିବ ସହିତ ଏକତ୍ୱ ପାଏ। ଶିବ ଓ ଶକ୍ତିର ଚିହ୍ନର ଏକତ୍ୱକୁ ଲିଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ନିଜ ଚିହ୍ନକୁ ପୂଜିଲେ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେ, ଚିହ୍ନର କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ଷୋଳ ଉପଚାର— ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର— ସାଧାରଣ ଲୋକ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ ଉପାୟରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସୂର୍ଯ୍ୟବାରରେ ପୂଜା କଲେ ଜନ୍ମ ଦୂର ହୁଏ; ପ୍ରଥମ ଦିନ ମହାଲିଙ୍ଗକୁ ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ପୂଜିବା ଆବଶ୍ୟକ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ଗୋମୟ, ଗୋମୂତ୍ର, ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ— ଏହି ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କରିବା ବିଶେଷ ନିୟମ। ପୃଥକ୍ ଭାବେ ଦୁଧ, ମଧୁ, ଅଖୁ ରସ ଓ ଗୋଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ନୈବେଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଶବ୍ଦର ଲିଙ୍ଗ ହେଉଛି ପବିତ୍ର ମନ୍ତ୍ର, ନାଦ ଲିଙ୍ଗ ସ୍ୱୟଂଭୂ, ବିନ୍ଦୁ ଲିଙ୍ଗ ଉପକରଣ, ଏବଂ 'ମ' ଅକ୍ଷର ସ୍ଥାପିତ। 'ଉ' ଚଳିତ ଲିଙ୍ଗ, 'ଅ' ଗୁରୁର ରୂପ। ଏହି ଛଅଟି ଲିଙ୍ଗକୁ ନିରନ୍ତର ପୂଜିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହ କରାଯାଇଥିବା ପୂଜା ଜନ୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ରୁଦ୍ରାକ୍ଷ ଧାରଣ କଲେ ଅଧ ଦଉ ପଦ ଲାଭ, ଭସ୍ମ ଧାରଣ କଲେ ଅଧ ଦଉ ପଦ ଲାଭ। ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିଲେ ତିନି ପଦ ଲାଭ, ଶିବଲିଙ୍ଗ ଓ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ସହିତ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ମନୋଯୋଗ ସହିତ ପଢ଼ନ୍ତି ବା ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଶିବଭକ୍ତି ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଋଷି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— ପ୍ରଣବ ମହିମା, ଷଡ୍ଲିଙ୍ଗ ଓ ଶିବଭକ୍ତ ପୂଜା ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତୁ। ଉତ୍ତର ଦିଆଗଲା— ଏହାର ସତ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ କେବଳ ମହାଦେବ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ଏହି ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଦିଆଯିବ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ପ୍ରଣବକୁ ବିଶ୍ୱର ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରରେ ଜନ୍ମିତ ଜୀବ ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ନୌକା ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। 'ପ୍ର' ଅକ୍ଷର ପଞ୍ଚଭୂତ ମାନେ ଦର୍ଶାଏ, ପ୍ରଣବ ତୁମର, ଏହା ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗରେ ମୁକ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ। ନିଜ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥିବା, ଯୋଗୀ ଓ ପୂଜକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଣବ ସମସ୍ତ କର୍ମ ନାଶ କରେ ଏବଂ ନୂତନ ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଦିଏ। ଏହି ପ୍ରଣବ ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ ଏବଂ ସଦା ନୂତନ, ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ତତ୍ତ୍ୱ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ପ୍ରଣବକୁ ସଦା ନୂତନ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି, ପ୍ରଣବକୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ ଭାବରେ ବିବିଧ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ ଏକ ଅକ୍ଷର, ସ୍ଥୂଳ ପଞ୍ଚାକ୍ଷର। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅପ୍ରକଟ ଅଟୁଟ ପଞ୍ଚଧ୍ୱନି, ସ୍ଥୂଳ ପ୍ରକଟ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଧ୍ୱନି। ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ପାଇଁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହେଉଛି ସମସ୍ତର ତତ୍ତ୍ୱ, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଅର୍ଥ ଧ୍ୟାନ କରି ଦେହ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଦେହ ଶେଷ ହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଶିବ ସାନିଧ୍ୟ ପାଯିବେ, କିନ୍ତୁ କେବଳ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ ହୁଏ। ଛତିଶ କୋଟି ଜପ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଏକତ୍ୱ ମିଳେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପ୍ରଣବ ଦୁଇପ୍ରକାର— ହ୍ରସ୍ୱ ଓ ଦୀର୍ଘ। ଏହି ପ୍ରଣବ 'ଅ', 'ଉ', 'ମ', ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ ସହିତ ଧ୍ୱନି ଓ କାଳ ମାପରେ ଅନ୍ୱିତ। ଦୀର୍ଘ ପ୍ରଣବକୁ ଯୋଗୀମାନେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ହ୍ରସ୍ୱ ପ୍ରଣବ ତିନି ତତ୍ତ୍ୱର ସାର ଭାବେ 'ମ'ରେ ଶେଷ। ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି 'ମ' ଅକ୍ଷରରେ ଏକତ୍ୱ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହିଭଳି ହ୍ରସ୍ୱ ପ୍ରଣବ ଜପ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ଦଶ ଦିଗରୁ ଦଶଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିମାନେ ପ୍ରକାଶର ମୂଳ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହିପରି ଶିବତତ୍ତ୍ୱ, ଶିବଲିଙ୍ଗ ଓ ପ୍ରଣବ ମହିମାର ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା— ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଶାଶ୍ୱତ ଆନନ୍ଦର ଦ୍ୱାର।