ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଋଷିମାନେ ଏବଂ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଯେମିତି ଦେବତାଙ୍କର ଉପାସନା କରିଥିଲେ, ସେ ବିଧିବଧାନ ଏହିପରି ଥିଲା। ପ୍ରଥମେ, ପ୍ରମାଣ ଏବଂ ମାପର ବିଷୟରେ କହାଯାଏ—ଏକ ପ୍ରସ୍ଥର ଏକ-ଅଷ୍ଟମାଂଶକୁ ପ୍ରସ୍ଥ ବୋଲି ମାନାଯାଏ; ଏହାକୁ ଚାରିଟି କୁଡ଼ାଭ, ଦଶଟି ପ୍ରସ୍ଥ, ଶତ ପ୍ରସ୍ଥ ଏବଂ ହଜାର ପ୍ରସ୍ଥ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମାପାଯାଏ। ଜଳ, ତେଲ ଓ ଖୁସିବାସନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ ମାପ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ମଣିଷ, ଋଷି ଓ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାକୁ ମହାପୂଜା ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ସ୍ନାନ କରିଲେ ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ, ଗନ୍ଧ ଦେଲେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରଦାନରେ ଆୟୁ ଓ ତୃପ୍ତି ଲଭ୍ୟ, ଧୂପ ଦେଲେ କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ। ଦୀପ ଦେଲେ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ତାମ୍ବୁଳ ଦେଲେ ଭୋଗ ଲଭ୍ୟ; ଏହିପରି ଷଡଉପଚାର ପୂଜା ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରି ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ନମସ୍କାର ଓ ମନ୍ତ୍ରପାଠ ଦ୍ୱୟ ଯେକୌଣସି ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏହିପରି କାମନା କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ଅଭିଲାଷୀ ଲୋକେ ପୂଜା ଶେଷରେ ସତତା କରିବା ଦରକାର। ପ୍ରଥମେ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ପରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାବେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ତାଙ୍କ ଉପଯୁକ୍ତ ଲୋକକୁ ଲଭ୍ୟ କରିପାରିବେ। ସେଇ ମଧ୍ୟ ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଭୋଗ କରିପାରିବେ; ଏହାର ଭିନ୍ନତା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି—ଦ୍ୱିଜମାନେ ଆସ୍ଥା ସହିତ ଶୁଣ। ଉଚିତ ଭାବେ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଏହି ମୃତ୍ୟୁଲୋକରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଯାଏ, ବିଶେଷକରି ଶୁକ୍ରବାର କିମ୍ବା ଶ୍ରାବଣ ଓ ଭାଦ୍ରପଦ ଶୁକ୍ଲ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନରେ। ଧନୁର୍ମାସରେ ବୈଦ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବିଧିମତେ ବିଘ୍ନେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର; ଏହି ପୂଜା ଶତ କିମ୍ବା ହଜାର ଥର କରିବାକୁ ହୋଇଥିଲେ, ସେଇ ଦିନ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଦେବତା ଓ ଅଗ୍ନିର ପୂଜା ସଦା ପୁତ୍ର, ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ନଶ୍ୱ କରେ। ସପ୍ତାହର ଦିନରେ ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପୂଜା ଆତ୍ମଶୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଏହି ତିଥି, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଯୋଗାଦି ଅନୁସାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳର ମୂଳ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି, ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ନ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ମନାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦିନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଆଧାର। ତିଥି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିନରେ ଦେବପୂଜା ଲୋକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୋଗ ଲଭନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ, ବିଶେଷକରି ରାତିରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଂଶ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ, ବିଶେଷକରି ଦିନେ, ଏହା ପ୍ରଶଂସିତ; ତିଥି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥିଲେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ନିର୍ବାହ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତା ସମ୍ପର୍କୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନକ୍ଷତ୍ର ଆଦି ଭଲ ଭାବରେ ବିଚାର କରି, ଉଚିତ ଦିନରେ ପୂଜା, ପାଠ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବା ଦରକାର। ବେଦରେ କହାଯାଏ ଏହିପରି ପୂଜା କରାଯାଏ; ଅର୍ଥ ଭଲ ଭାବେ ବୁଝିଲେ ଭୋଗ ଓ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ‘ପୂଜା’ ଶବ୍ଦ ଲୋକିକ ଓ ବୈଦିକ ଉଭୟ ଅର୍ଥରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ପାଇଁ ମନୋଭାବ ଓ ଜ୍ଞାନର ବ୍ୟବହାର। ନିୟତ କ୍ରିୟା ଓ ନିମିତ୍ତିକ କ୍ରିୟା ନିଜ ନିଜ ସମୟରେ କରିବା ଉଚିତ; କାମ୍ୟ କ୍ରିୟା ତୁରନ୍ତ କରିବା ଦରକାର, ଯେଉଁଠିକି ନିୟତ କ୍ରିୟା ଦିନ, ମାସ, ପକ୍ଷ, ବର୍ଷ ଅନୁଯାୟୀ କରାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟର ବିନିମୟରେ ଫଳ ମିଳେ ଏବଂ ପାପ ଦୀରେ-ଦୀରେ ନଶ୍ୱ କରେ; ମହାଗଣପତିଙ୍କ ପୂଜା କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଥୀରେ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜା ପକ୍ଷର ପାପ ଦୂର କରେ ଏବଂ ପକ୍ଷର ଭୋଗ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଚୈତ୍ର ମାସର ଚତୁର୍ଥୀରେ କଲେ ମାସିକ ଫଳ ମିଳେ। ସିଂହ କିମ୍ବା ଭାଦ୍ରପଦରେ କଲେ ବାର୍ଷିକ ଫଳ ମିଳେ; ଶ୍ରାବଣ ଆରମ୍ଭରୁ ରବିବାର ହସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୁକ୍ତ ସପ୍ତମୀ ତିଥିରେ ପୂଜା କରିବା ଦରକାର। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କିମ୍ବା ଭାଦ୍ରପଦରେ, ଏବଂ ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଏବଂ ସୋମବାରରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଦରକାର। ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା ଶୁଭ ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଦେଇଥାଏ; ଶ୍ରାବଣରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଇଚ୍ଛିତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ମିଳେ। ଗାଁ, ଗୋଉ, ଓ ଜିନିଷ ଦାନ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ହୋମ କରିବା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ତିଥିରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଷୋଡଶୋପଚାର ପୂଜା କରିଲେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହ ଲଭ୍ୟ। ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାଦଶ ନାମ ଅନୁସାରେ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶ ପ୍ରକାରରେ ପୂଜିଲେ ସେମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କର୍କଟ ମାସରେ, ସୋମବାରରେ, ନବମୀ ତିଥି ଓ ମୃଗଶିରା ନକ୍ଷତ୍ର ଯୁକ୍ତ ଦିନରେ, ଯିଏ ଭୋଗ ଚାହେଁ, ସେ ମାତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଫଳ ଲଭ୍ୟ। ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ନବମୀ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଉଛି; ବିଶେଷକରି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରବିବାରରେ। ଆର୍ଦ୍ରା କିମ୍ବା ମହାର୍ଦ୍ରା ଦିନରେ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସିତ; ମାଘ କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଏହି ପୂଜା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଦେଉଛି। ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ ଦେଇଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ଦୂର କରେ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ମାସରେ, ମହାର୍ଦ୍ରା ଦିନ ଓ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ। କିମ୍ବା ମାର୍ଗଶିରା ମାସର ଆର୍ଦ୍ରା ଦିନରେ ଷୋଡଶୋପଚାରେ ଶିବଙ୍କୁ ବିଶେଷ ରୂପେ ପୂଜିଲେ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଦ ଦର୍ଶନ ଲଭ୍ୟ। ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାଏ; ଦିନ ଅନୁଯାୟୀ ଦେବପୂଜା ବିଶେଷକରି କାର୍ତ୍ତିକରେ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିଲେ, ପ୍ରଜ୍ଞାନ୍ବିତ ଲୋକେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ, ତପ, ନୈବେଦ୍ୟ, ମନ୍ତ୍ରପାଠ ଓ ନିୟମରେ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଷୋଡଶୋପଚାର, ପ୍ରତିମା ଓ ବେଦମନ୍ତ୍ର, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା କାମନା ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିପାରିବେ। କାର୍ତ୍ତିକରେ ଦେବପୂଜା ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଦେଇଥାଏ, ରୋଗ ଦୂର କରେ, ଭୂତପ୍ରେତ ଦୋଷ ନଶ୍ୱ କରେ। କାର୍ତ୍ତିକର ରବିବାରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତେଲ ଓ କପାସ ଦେଇ ପୂଜିଲେ କୁଷ୍ଠ ଓ ଏପରି ରୋଗ ନଶ୍ୱ କରେ।