ଏକ ସମୟର କଥା, ଶିବ ପୁରାଣର ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଗ୍ରହପୂର୍ବକ ଶୁଣୁଥିଲେ । ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିବାରେ ଏକ ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ଅଛି—ଯେଉଁଠି ସାଧାରଣ ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଠାରୁ ଏହା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ଏହି ପୁରାଣକୁ ଦୂରରୁ ନମସ୍କାର କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାର ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ । ଏହା ଲେଖିବା ଏବଂ ଶିବ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପରେ ଯେଉଁ ଫଳ ଅଛି, ତାହା ଶୁଣ । ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ତାଙ୍କର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଦୁର୍ଲଭ ଫଳ ମିଳେ, ସେଉଁଠି ଏହି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହା ଲାଭ କରିଥାଏ । ଚତୁର୍ଦଶୀ ଉପବାସ କରି, ଶିବ ଭକ୍ତମଣ୍ଡଳୀରେ ଏହି ପୁରାଣକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ପ୍ରତି ଶବ୍ଦରେ ଗାୟତ୍ରୀ ପୁରଶ୍ଚରଣର ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ; ଏଠି ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରାଯାଏ । ଉପବାସ କରି ଚତୁର୍ଦଶୀ ଦିନରେ ରାତିରେ ଜାଗି ଏହି ପୁରାଣ ପାଠ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ମହାତ୍ମ୍ୟ ମୁଁ ଘୋଷଣା କରୁଛି । କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଭଳି ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, ଚାରିଦିଗରେ ନିଜ ସମାନ ଧନ ବିତରଣ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବିଶେଷ କରି ଭ୍ୟାସ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏହି ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି; ଏହି ଫଳ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଦିନ ଓ ରାତି ଏହି ପୁରାଣ କୁ ଗାୟନ କରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ପ୍ରତିକ୍ଷା କରନ୍ତି । ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ପୁରାଣ ପାଠ କିମ୍ବା ଶୁଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ତାହା କୋଟିଗୁଣା ଫଳ ଦେଏ । ଏହି ପୁରାଣର ଶ୍ରୀ ରୁଦ୍ର ସଂହିତା ପାଠ କେବଳ ତିନି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧି ପାଇଯାଏ । ମୌନ ଅବଳମ୍ବନ କରି, ଭୈରବ ମୂର୍ତ୍ତି ପାଖରେ ଦିନକୁ ତିନିଥର ଏହି ରୁଦ୍ର ସଂହିତା ପାଠ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ । ବଟ ବା ବିଲ୍ବ ବୃକ୍ଷ ପରିକ୍ରମା କରି ଏହି ସଂହିତା ପାଠ କରିଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଏଠାରେ କୈଳାସ ସଂହିତା ଅତି ଉଚ୍ଚ ମାନାଯାଏ, ଏହି ସଂହିତା ବ୍ରହ୍ମର ଆକାର ଧାରଣ କରି, 'ଓଁ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ । ଏହି କୈଳାସ ସଂହିତାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶଙ୍କର ଜାଣନ୍ତି, ଭ୍ୟାସ ତାହାର ଅର୍ଧ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ମୁଁ ତାହାର ଅର୍ଧ ଅଂଶ ଜାଣିଛି । ଏଠି ମୁଁ କିଛି ଅଂଶ କୁ ଘୋଷଣା କରିବି; ସମସ୍ତ କଥା କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ଏହି ଅଂଶ ଜାଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ । ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଜଗତରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦ୍ରୁଢ଼ ସଂହିତା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାପ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହି ନାହିଁ । ଏହି ସଂହିତା ଉପନିଷଦ ମହାସାଗରରୁ ଶିବ ଆନନ୍ଦରେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି କୁମାରଙ୍କୁ ଦାନ କରିଥିଲେ; ଏହି ଅମୃତ ପାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅମର ହୋଇଯାଏ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଭଳି ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହି ସଂହିତା ଏକ ମାସ ପାଠ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ । ଅନୁଚିତ ଦାନ ଗ୍ରହଣ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ପାପ ମଧ୍ୟ ଏକ ପାଠରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଶିବ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ବିଲ୍ବ ବନରେ ଏହି ସଂହିତା ପାଠ କରିଲେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ । ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ସଂହିତା ପାଠ କରି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇଲେ, ସମସ୍ତ ପିତୃମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କର ପରମ ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି । ଚତୁର୍ଦଶୀ ଉପବାସ କରି ବିଲ୍ବ ମୂଳରେ ପାଠ କଲେ ଶିବ ଏବଂ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସକ୍ଷାତ୍ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଏଠି ଅନ୍ୟ ସଂହିତା ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଚାହିଦା ଫଳ ଦିଏ; ଦୁଇହେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ଲୀଳାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏପରି ଶିବ ପୁରାଣ ବେଦ ସମାନ ଉଚ୍ଚ ମାନାଯାଏ—ଏହା ପ୍ରଥମେ ଶିବ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ରଚନା କରିଥିଲେ । ଏହି ପୁରାଣର ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଅଛି—ବିଦ୍ୟେଶ, ତାର-ରୌଦ୍ର, ବୈନାୟକ, ଓମିକ, ମାତୃ, ଏକାଦଶ ଭାଗର ରୁଦ୍ର, କୈଳାସ, ଶତରୁଦ୍ର; କୋଟିରୁଦ୍ର, ହଜାର କୋଟିରୁଦ୍ରରେ ଆରମ୍ଭ, ଏବଂ ବାୟବୀୟ, ଧର୍ମ ନାମରେ ଉପଲବ୍ଧ । ଏହି ଶିବ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱାଦଶ ସଂହିତା ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମାନାଯାଏ । ମୁଁ ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଘୋଷଣା କରିବି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆଗ୍ରହପୂର୍ବକ ଶୁଣନ୍ତୁ । ବିଦ୍ୟେଶରେ ଦଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି; ଏହିପରି ରୁଦ୍ର, ବୈନାୟକ, ଓମିକ, ମାତୃ ପୁରାଣରେ ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଆଠ ହଜାର ଶ୍ଲୋକ ଅଛି । ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ସଂହିତାର ଆଖ୍ୟାନ ତେର ହଜାର; କୈଳାସରେ ଛଅ ହଜାର; ଶତରୁଦ୍ରରେ ତାହାର ଅର୍ଧ ଅଛି । କୋଟିରୁଦ୍ର ଏକାଦଶ ହଜାରର ତିନି ଗୁଣା; ହଜାର କୋଟିରୁଦ୍ରରେ ଦଶ ମିଳି ରୁଦ୍ର ଏକ ହଜାର ହେବା ଗଣନା ଅଛି । ବାୟବୀୟ ଏକ ଶତ ମହାସାଗର; ଘର୍ମ ଏକ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଏହିପରି ଶିବ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ଏକ ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଭ୍ୟାସ ଏହାକୁ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଶିବ ପୁରାଣ ଚଉଥା, ସାତ ସଂହିତା ରହିଛି । ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପୁରାଣ ଶିବଙ୍କ ଚିନ୍ତନରେ ଥିଲା, ଏବଂ ଶ୍ଲୋକର ଗଣନାରେ ଆରମ୍ଭରେ ଏହା ଦଶ ମିଳିର ଶତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରେ ବହୁତ ଭୂଲି ଯାଇଥିଲା । ଦ୍ୱାପର ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ପୁରାଣ ଅଠାରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇ, ଦ୍ୱୈପାୟନ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଚାରି ଲକ୍ଷ ଶ୍ଲୋକରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ କରିଥିଲେ । ଶିବ ପୁରାଣ ଚବିଶ ହଜାର ଶ୍ଲୋକରେ ରଚିତ, ସାତ ସଂହିତା ରହିଛି, ବେଦ ସମାନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମାନାଯାଏ । ଏହି ସଂହିତା ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଥମ ବିଦ୍ୟେଶ୍ୱର, ଦ୍ୱିତୀୟ ରୌଦ୍ରୀ, ତୃତୀୟ ଶତରୁଦ୍ର, ଚଉଥା କୋଟିରୁଦ୍ର; ପଞ୍ଚମ ଉମା, ଷଷ୍ଠ କୈଳାସ, ସପ୍ତମ ବାୟବୀୟ; ଏପରି ସାତ ସଂହିତା ଚିହ୍ନିତ ଅଛି । ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶିବ ପୁରାଣ ସାତ ସଂହିତା ସହିତ, ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ବ୍ରହ୍ମ ସମାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ ।