ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ ତୀରରେ, ମନ୍ୟମାନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଲୋଟା, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କୁମ୍ଭ, ଶୁଭ ପାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ଦେଉଁ ଓ ଚମଚ ହାତରେ ନେଇ ଜଳ ଆଣୁଥିଲେ। ସେମାନେ ନିଜ ପାଇଁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଓ ବିଶେଷ କରି ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସବୁବେଳେ ଜଳ ଓ ତାଜା ଫୁଲ ଆଣିଥିଲେ। କିଛି ଲୋକ ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ପଥର ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହି, ନିମ୍ନ ଶ୍ରେଣୀର ଲୋକଙ୍କୁ ଛୁଇଁ ନଥିବା ଉପାୟରେ ଶୁଭ ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ପବିତ୍ର ଭସ୍ମରେ ଆବୃତ ଥିଲା। ଅନ୍ୟଠାରେ କିଛି ଲୋକ ଜଳରେ ବିଲୀନ ହେଉଥିଲେ କିମ୍ବା ବାହାରୁଥିଲେ, କିଛି ପଥର ଉପରେ ବସି, ତିଳ ଛିଲ୍କା ସହିତ, ଫୁଲ ଓ କୁଶ ତ୍ୟାଗ କରି ଅର୍ପଣ କରୁଥିଲେ। ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ପରେ, ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିବା ପାଇଁ ଆସୁଥିବା ବିଦ୍ୱାନ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଉଥିଲେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ଥାନରେ ବିଭିନ୍ନ ଧରଣର ଭୋଜ୍ୟ ଓ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରି, ଚମରା ଝାଲି ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଧିରେ ବେଦୀରେ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଏଠି ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା—ଅନ୍ୟଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ହାତୀ ଦଳ ଜଳରେ ବିଲୀନ ଓ ବାହାରୁଥିଲେ; କିଛି ସ୍ଥାନରେ କୃଷ୍ଣ, ମୃଗ ଓ ଘୋଡା ତାପରେ ପୀଡିତ ହୋଇ ଜଳ ପିବାକୁ ଆସୁଥିଲେ। ଅନ୍ୟଠାରେ ମୟୂର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ ଜଳ ପିଇ ବାହାରୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ବଳଦମାନେ ତୀରକୁ ଆଘାତ କରି, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରୁଥିଲେ। ଏଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିହ୍ନରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲା—କିଛି ସ୍ଥାନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହଂସମାନଙ୍କର ଡାକ, କିଛି ସ୍ଥାନରେ କୁଞ୍ଚମାନଙ୍କର ଉଚ୍ଚ୍ୱାସ, ଅନ୍ୟଠାରେ କୋଇଲି ର ମଧୁର ଡାକ, କିଛି ସ୍ଥାନରେ ମଧୁମାକୁଡି ମାନେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ଗଛରେ ଥିବା ପକ୍ଷୀମାନେ ସ୍ନାନ ଓ ପାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଆପସରେ ସ୍ନେହବାନ ଓ ନିତ୍ୟ ସ୍ୱର କରୁଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଆପସରେ କଥା ହେଉଛି। ତୀରର ଶାଖାମାନେ କୋଇଲି ଡାକରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ, ଦିନ ଓ ରାତି ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ତାପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଜଳାଶୟର ଉତ୍ତର ତୀରରେ, ଏକ କାମଧେନୁ ଗଛ ତଳେ, ହୀରା ଫଳକ ଉପରେ, ନରମ ମୃଗଚର୍ମ ଉପରେ, ସନତ୍କୁମାର ବସିଥିଲେ। ସେ ସଦା ଯୁବକ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏମାନେ ଧ୍ୟାନରୁ ଉଠି ତାଙ୍କ ମନ ଅଚଳ ଥିଲା। ଋଷିମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀମାନେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ନୈମିଷ ଋଷିମାନେ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ଦେଖି, ନମ୍ରତାରେ ନମସ୍କାର କରି ଆଗକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଆଗମନର କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ବେଳେ, ଆକାଶରେ ଦିବ୍ୟ ଢୋଲର ଅତିଶବ୍ଦ ଶୁଣାଗଲା। ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦିବ୍ୟ ବିମାନ ଦେଖାଗଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ଚାରିପାଖରେ ଅନେକ ଶିବଗଣ ପ୍ରମୁଖ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହା ଦିବ୍ୟ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିଲା, ରୁଦ୍ରକନ୍ୟାମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଢୋଲ ଓ ମୁରଜ ର ଶବ୍ଦ, ବାସି ଓ ବୀଣା ର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ବିମାନ ର ଉପରେ ବିଭିନ୍ନ ରତ୍ନ ର ଛତା, ମୁକ୍ତା ର ମାଳା ର ଶୋଭା, ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ଚାରଣ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ; ଶୂରବଳ ଚିହ୍ନ ଓ ବିଦ୍ରମ ଦଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା ଏକ ମହାଦ୍ୱାର ଓ ପତାକା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଦୁଇ ଚାମରା ମଧ୍ୟରେ, ରତ୍ନ ଦଣ୍ଡ ଓ ଶୁଭ୍ର ଛତା ତଳେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଦିବ୍ୟ ସିଂହାସନ ଉପରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗୀନୀ ସହ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ବସିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରୂପ ଓ ବିଭା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲା, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିଲେ, ଚାରିପାଖରେ ଦେବତାଙ୍କ ଗୃହ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହା ମନେ ହେଉଥିଲା, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଅଭେଦ୍ୟ ଆଜ୍ଞା ଆସିଛି, ନିଜର ଦୟା ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି। ଶିଳାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ନନ୍ଦି, ଶିବଙ୍କ ତ୍ରିଶୂଳ ଓ ବରାହ ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଶିବଗଣର ମୁଖ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ଜଗଦ୍ ବ୍ୟାପକ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ଦୟା କରିବାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ଚାରି ହାତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରୀର, ଚନ୍ଦ୍ର କଳା ର ଶୋଭା ସହ ଭିତ୍ରୁ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଗଳାରେ ସର୍ପ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଚନ୍ଦ୍ର ର ଭୂଷଣ, ଶାସନ ଓ ଶକ୍ତି ର ଅବତାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ମୁକ୍ତି ର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ ରୂପ ଭଳି, ସର୍ବଜ୍ଞତା ର ଅବତାର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ର ସନତ୍କୁମାର ଓ ଋଷିମାନେ ଅନନ୍ଦ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ। ସନତ୍କୁମାର ହାତ ଜୋଡି ଉଠି, ନିଜକୁ ନିଜ ପାଇଁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ବିମାନ ଭୂମିରେ ଆସିବା ପରେ, ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏହି ଛଅ କୁଳ ବ୍ୟସ୍ତ ନିମିଷ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିଛନ୍ତି, ଆରମ୍ଭରୁ ଏହି ଚାହିଁଛନ୍ତି।” ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ନନ୍ଦି କେବଳ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କ ନିବନ୍ଧନ ଚିନ୍ଦି ଦେଲେ, ଶିବ ଶାସନ, ଦିବ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଦେଇ, ପୁନଃ ଦେବତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଫିରିଗଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସନତ୍କୁମାର ବ୍ୟାସ ଶ୍ରୀଜନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ବ୍ୟାସ ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତି ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ତୁମକୁ କହିଲି। ଏହି ପୁରାଣ ରତ୍ନ, ଆଦିପୁରୁଷ ର ଶିବ ଶାସନ, ବେଦ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଅନୀଶ୍ୱରବାଦୀ, ଅଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ଶିଷ୍ୟ, ଅନାସ୍ଥାମାନେ ମଧ୍ୟ କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୂଢ଼ତାରେ ଦେଲେ ନରକ ଲାଭ ହୋଇଥାଏ। ଯେମାନେ ଭକ୍ତି ଓ ଶୁଭ ଆଚରଣରେ ଏହି ପଥରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପୁରାଣ ଶୁଣିବା, ପଢିବା କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଶ୍ରେୟ, ଧର୍ମ ର ଦ୍ୱାର, ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଓ ଶେଷରେ ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ପୁରାଣ ପଥରେ ତୁମେ ଓ ମୁଁ ପରସ୍ପର ଉପକୃତ ହୋଇଛୁ; ଏବେ ମୋର ଆଶା ପୂରଣ ହୋଇଛି, ମୁଁ ବିଦାୟ ନିଅଛି। ସବୁଠି ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଋଷିମାନେ ନିଜ ନିୟମ ପୂରଣ କରି, ମହାୟଜ୍ଞ ଶେଷରେ, କଳି ଯୁଗରେ ଲୋକମାନେ ଭୋଗବସ୍ତୁରେ ଲିନ୍ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ବାରାଣସୀ ନିକଟରେ ନିବାସ ନିଷ୍ଠା କଲେ।