ଧ୍ୟାନର ମୂଳ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ, ଏହା ଅର୍ଥାତ୍ ସଦା ଶିବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଭାବନା କରିବା। ଯେଉଁଠି ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାର ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ତେଣୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କେବଳ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଧ୍ୟାନ କେବଳ ଏହି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମନ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞାର ଧାରା ସ୍ୱରୂପ ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନର ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ, ତାହା ଶିବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସହଚାରିଣୀ ଉମା ହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଶିବ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ମୁକ୍ତି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଏବଂ ଅଣୁପ୍ରବେଶ ଆଦି ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରେ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ମୁକ୍ତି ଏବଂ ଭୟମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ, ଏହି କାରଣରୁ ଅନ୍ୟ ସବୁ କାମକୁ ଛାଡ଼ି ମନୁଷ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହେବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ବିନା ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଯୋଗୀ ବିନା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; ଯିଏ ଉଭୟ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ସଂସାର ଶାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। ସ୍ଥିର, ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ଉପାଧି ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଯୋଗୀ ମାନେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ପାପରେ ଦୂଷିତ, ସେମାନେ ଏହି ବିଷୟର କଥା ମଧ୍ୟ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଶୁଣନ୍ତି। ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶୁଖିଲା-ଭିଜା ସବୁକିଛିକୁ ପୁଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ୟାନର ଅଗ୍ନି କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ସୁକୃତ-ଦୁଷ୍କୃତ ଦୁଇଁକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ। ଅତି ଛୋଟ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ; ଏହିପରି ଅଳ୍ପ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପାପକୁ ନଶ୍ୱର କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଏ। ଧ୍ୟାନ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ତୀର୍ଥ, କୌଣସି ତପ, କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରିପାରେ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଏକାଗ୍ର ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀମାନେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ମାଟି-ପାଥର ତିଆରି ଦେବତା ସ୍ଥାନକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ସ୍ୱ-ଆତ୍ମାରେ ଅଟୁଟ। ଯୋଗୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ଦେବତ୍ୱ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଅଯୋଗୀମାନେ କ୍ଲେ ଓ କାଠର ଦୃଢ଼ ଆକୃତିରେ ଦେଖନ୍ତି। ଯେପରି ରାଜମହଳ ଭିତରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ବାହାରେ ଥିବାମାନେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେପରି ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ଥିବାମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, କୌଳିକ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ନୁହଁନ୍ତି। ବାହାରେ ଥିବାମାନେ ରାଜମହଳ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି କୌଳିକ କ୍ରିୟା କରୁଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଯୋଗ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟପଥରେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଏକାଗ୍ର ଯୋଗ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେଠାରେ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରି, ସେମାନେ ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ଯୋଗ ପୁନଃଲାଭ କରି ସଂସାର ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ କେବଳ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ଜଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅଲଭ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କୋଟି କୋଟି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦବିଦ୍ ଉପାସନା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏକ ଶିବ-ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ ଏହି ଫଳ ଲାଭ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଫଳ ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, ତୀର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ଯୋଗୀକୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ସେଇ ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁମାନେ ମୂଢ଼ ଶିବ-ଯୋଗୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଶୁଣୁଥିବାମାନେ ଯମର ନିୟମିତ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ଶ୍ରୋତା ଥାଏ, ନିନ୍ଦକ ମଧ୍ୟ ଦୋଷୀ; ତେଣୁ ଶ୍ରୋତା ଅଧିକ ପାପୀ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଶିବ-ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି— ସେମାନେ ଶିବଙ୍କର ଅନନ୍ତ ଭୋଗ ଏବଂ ଅନନ୍ତ ଯୋଗ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବ-ଭକ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଆଶ୍ରୟ, ଭୋଜନ, ପାନୀୟ, ଶୟନ, ଚଦର ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ, ଯୋଗ ଶିଳ୍ପ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ପାପ ତାହାକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଧାନ୍ୟ ଦାଣା ଦୃଢ଼, ସେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପାପରେ ଅଟୁଟ; ଜଳପରି ପଦ୍ମପତ୍ର ଭିଜେ ନାହିଁ, ସେପରି ଯୋଗୀମାନେ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ଶିବ-ଯୋଗୀ ନିରନ୍ତର ବାସ କରନ୍ତି, ସେଠା ସ୍ଥାନ ପବିତ୍ର ହୁଏ—ଯଦି ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ ପବିତ୍ର ଥାଏ, ତେଵେ କିଛି କହିବା ନାହିଁ। ଏହିପରି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ କାମ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିବ-ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀ, ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରି, ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଭୋଗ କରିପାରେ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଏଠାରେ ରହିପାରେ। କିମ୍ବା, ସଂସାର ଭୋଗକୁ ତୁଚ୍ଛ ଭାବି, ବିରକ୍ତି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କର୍ମ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଯଦି କୌଣସି ମର୍ତ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ନିହିତ ଦେଖି କିମ୍ବା ଅନେକ ଅମଙ୍ଗଳ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଯୋଗ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେ ଶିବର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ନିବାସ କରି, ଦୃଢ଼ ମନରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ରୋଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ବିନା, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରୟାଣ କରେ। ଉପବାସ କରି, ଶିବାଗ୍ନିରେ ଦେହ ଅର୍ପଣ କରି, କିମ୍ବା ଶିବ ତୀର୍ଥରେ ଦେହ ଉପସ୍ନାନ କରି—ଯଦି ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, କିମ୍ବା ରୋଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଶିବ ତୀର୍ଥରେ ରହି ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ସେମାନେ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଯେପରି ସର୍ବୋତ୍ତମ ମୃତ୍ୟୁ ଅଚଳ ମନରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଉପବାସ ଆଦି କରି ହୁଏ, ସେପରି ଯିଏ ଶିବ ନିନ୍ଦକକୁ ହତ କରିବା କିମ୍ବା ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରେ, ସେ ପୁନଃଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଶିବ ନିନ୍ଦକକୁ ହତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ସୂତ୍ର ଅନୁସାରେ ଏକୋଇଶ ପିଢ଼ି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।