ଏଠି ଶାସ୍ତ୍ର କହୁଛି, ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିର କୌଣସି ବିଷୟ ନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିର କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ; ଏହିପରି ବିଷୟସହିତ ଧ୍ୟାନ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି ଅଟୁଟ ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ। ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ନିର୍ବିଷୟ; ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ଅନୁପମ। ବିଷୟସହିତ ଧ୍ୟାନ ଏକ ରୂପରେ ଆଧାରିତ। ନିର୍ବିଷୟ ଧ୍ୟାନକୁ ଅରୂପ ଚେତନା ବୋଲି ମନ୍ୟାଯାଏ; ଏହି ଧ୍ୟାନ, ବିଜସହିତ କିମ୍ବା ନିର୍ବିଜ ଯେପରି ହେଉ, ଏକାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଭାବିତ। ରୂପ ଓ ଅରୂପ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ପ୍ରଥମେ ବିଜସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ, ଅନ୍ତେ, ନିର୍ବିଷୟ ଓ ନିର୍ବିଜ ଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଓ ଦେବୀଙ୍କର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାଗତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଧ୍ୟାନର ଫଳ ହେଉଛି ଶାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ତେଜସ୍ୱିତା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରକାଶ; ଏଗୁଡ଼ିକୁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତିର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଭିତର ଓ ବାହାରର ଅନ୍ଧକାର ନାଶକୁ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ଭିତର ବାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ତେଜସ୍ୱିତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଉତ୍ତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ପ୍ରକାଶ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ କାରଣ ଶୀଘ୍ର ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇଯାଏ। ଧ୍ୟାନୀ, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଜାଣି, ଧ୍ୟାନୀ ନିୟମିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ, ଅବିଚଳିତ ମନ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଓ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା, ସେହିଁ ଲୋକ କୁଶଳମନ୍ଦଳୀ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ୟାନୀ ବୋଲି ପରିଚିତ। ଧ୍ୟାନର ମୂଳ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ; ଏହା ହେଉଛି ଶିବଙ୍କର ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ। ଅଲ୍ପ ପ୍ରମାଣରେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମଧ୍ୟ। ଯାହା ଅବିଚଳିତ ମନ ସହିତ ହୁଏ, ସେହି ଧ୍ୟାନକୁ ଏଠି ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି, ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ହେଉଛି ସେଇ ଆଧାର ଯାହା ଏହି ଧ୍ୟାନର ପ୍ରବାହର ରୂପ; ଏହି ଆଧାର ହେଉଛନ୍ତି ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ସହଧର୍ମିଣୀ। ଶିବଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ ଯାହା ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ଓ ଅଣୁପ୍ରଭୃତି ସିଦ୍ଧି। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଭୟର ଅଭାବ ଲାଭ ହୁଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଲୋକେ ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ବିନା ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଯୋଗୀ ବିନା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; ଯିଏ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁ ରଖେ, ସେହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିଯାଏ। ଶାନ୍ତ, ଏକାଗ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଉପାଧି ରହିତ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଅବିଚଳିତ ରହେ; ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ପାପରେ ଆବୃତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କଥା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶୁଖିଲା ଓ ଭିଜା ସମଗ୍ରୀକୁ ଦହିଦିଏ, ଏହିପରି ଧ୍ୟାନର ଅଗ୍ନି ତୁରନ୍ତ ଭଲ ଓ ଖରାପ କାର୍ମ କୁ ଦାହ କରିଦିଏ। ଅତି ଛୋଟ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିପାରେ; ଏହିପରି ଅଲ୍ପ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପାପ ନାଶ କରେ। ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେଉଁଥିରେ ଲାଭିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳର ସୀମା ନାହିଁ। ଧ୍ୟାନ ସମାନ କୋଣସି ତୀର୍ଥ, କୋଣସି ତପ, କୋଣସି ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀମାନେ ଜଳପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥକୁ କିମ୍ବା ପଥର କିମ୍ବା ମାଟିର ଦେବତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ। ଯୋଗୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ସକ୍ଷାତ୍ ଦିବ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ନୁହଁଥିବା ଲୋକ ମାଟି କିମ୍ବା କାଠର ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଯେପରି ରାଜା ପାଳିସରେ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ବାହାରେ ଥିବାକୁ ନୁହଁ, ସେପରି ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠାରତ ଲୋକ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟ, କ୍ରିୟାକାଣ୍ଡରେ ଲିନ ଲୋକ ନୁହଁ। ବାହାରେ ଥିବା ଲୋକେ ରାଜାଙ୍କର ପାଳିସ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଏଠି କ୍ରିୟାମାତ୍ର କରୁଥିବା ଲୋକ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରି କିଛି ଅଭାବ ରଖିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୋଗରେ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ଆନନ୍ଦ ଉପରାନ୍ତ, ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପୁନି ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଲାଭ କରି ସଂସାର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ଯିଏ କେବଳ ଯୋଗ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେ ଏମିତି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏକ ଶିବ-ଯୋଗୀକୁ ଏକ ଦାନ ଦେଇ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ତାହା କୋଟି କୋଟି ବେଦବିଦ୍ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ମିଳେ। ଯେଉଁ ଫଳ ଯଜ୍ଞ, ହୋମ, କିମ୍ବା ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରାରେ ମିଳେ, ଏହି ଯୋଗୀମାନେ ଭୋଜନ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଶିବ-ଯୋଗୀଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏବଂ ଶ୍ରୋତାମାନେ ଯମର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଧୀନ ନରକକୁ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ଶ୍ରୋତା ଅଛି, ନିନ୍ଦା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଦୋଷୀ; ତେଣୁ ଶ୍ରୋତା ଅଧିକ ପାପୀ ଓ ଶସ୍ତିଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଶିବ-ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପୂଜନ୍ତି— ସେମାନେ ଶିବଙ୍କର ଅସୀମ ଭୋଗ ଓ ଅନନ୍ତ ଯୋଗ ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶିବ ଭକ୍ତି ଯୋଗୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଆଶ୍ରୟ, ଭୋଜନ, ପାନୀୟ, ଶଯ୍ୟା, ଓଢ଼ଣା ଇତ୍ୟାଦି ଦେଇ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ଏହା କୌଣସି ପାପର ଆଘାତରେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଧାନ ଦାଣା ଦୃଢ଼, ସେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପାପ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼; ଅନେକ ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ଯେପରି ପଦ୍ମପତ୍ର ପାଣିରେ ଭିଜିଯାଏ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଶିବ-ଯୋଗୀ ନିରନ୍ତର ବାସ କରନ୍ତି, ସେଠି ଅପବିତ୍ର ଥାଇ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଯଦି ପ୍ରାକୃତିକଭାବେ ପବିତ୍ର ଅଛି, ତେବେ ତ ବେଶି।