ଏକ ଦିନ ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଓ ଉପାସନାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ର ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଷ୍ଟୂଳ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ସଦାଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ସୃଷ୍ଟିରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଏଠାରେ ଆଠଟି ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଷ୍ଟୂଳ ରୂପଗୁଡିକ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ—ଉଗ୍ର, ମିଶ୍ରିତ ଓ ଶାନ୍ତ ରୂପ। ଏହି ରୂପଗୁଡିକୁ ବଡ ଋଷିମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଫଳ ଆଶାରେ ଅନାସକ୍ତ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରେ ଦକ୍ଷ ଲୋକମାନେ ଏହି ରୂପଗୁଡିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଉଗ୍ର ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେହି ଦ୍ୱାରା ପାପ ଓ ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ। ମିଶ୍ରିତ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ମୋକ୍ଷ ତୁରନ୍ତ ମିଳେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ରୂପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ, ଶାନ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ବିଶେଷ ଭାବେ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଅନୁକ୍ରମେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏହାରେ କେହି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିଛି ଯୋଗୀମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଯେ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ଶୀଘ୍ର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ, ଏହି ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମନର ନିଶ୍ଚଳତା ପାଇଁ ଷ୍ଟୂଳ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ଷ୍ଟୂଳ ରୂପରେ ମନ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ସାକ୍ଷାତ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନରେ ମନର ନିଶ୍ଚଳତା ଦେଖିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନି ସେହି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଆରମ୍ଭରେ ଧ୍ୟାନ ଉପାଦାନ ଉପରେ ହୁଏ, ପରେ ନିରୁପାଦାନ ଧ୍ୟାନ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ନିରୁପାଦାନ ଧ୍ୟାନ ବିଦ୍ୟମାନ ନୁହେଁ, କାରଣ ଚିତ୍ତର ଧାରା ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ। ଏହିଠାରେ ଅନ୍ତଃକରଣ କେବଳ ଉପାଦାନ ନାହିଁ ଥିଲେ ଚାଳିଥାଏ; ଉପାଦାନ ଧ୍ୟାନ ଉଦୟ ରବିର କିରଣ ସଦୃଶ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୟାନ ନିରୁପାଦାନ, ଏହାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିଛି ନାହିଁ। କିମ୍ବା, ଉପାଦାନ ଧ୍ୟାନ ରୂପ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ନିରୁପାଦାନ ଧ୍ୟାନ ଅରୂପ ଚେତନା ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ, ଉପାଦାନ ସହିତ ଓ ନିରୁପାଦାନ, ଏହି ଦୁଇ ଧ୍ୟାନ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ। ଅରୂପ ଓ ରୂପ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ଥିବାରୁ, ଆରମ୍ଭରେ ଉପାଦାନ ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ନିରୁପାଦାନ କରିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଦୀରେ-ଦୀରେ ସାଧିତ ହୁଏ। ଶାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ଦୀପ୍ତି ଓ ପରମ ପ୍ରକାଶ—ଏହି ଚାରି ଅବସ୍ଥା ଦୁଃଖ ନାଶକ। ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅନ୍ଧାର ନାଶ ହେଉଛି ଗଭୀର ଶାନ୍ତି; ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଦୀପ୍ତି ହେଉଛି ପ୍ରକାଶ। ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରକାଶ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ କରନ୍ତି; ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ କାରଣଗୁଡିକ ଏହି ପ୍ରକାଶ ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଅନୁକୂଳ ହୁଏ। ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନର ଉପାଦାନ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟି ଜାଣି, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାଗ୍ୟ ସହିତ, ନିଶ୍ଚଳ ମନ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଉତ୍ତମ ଧ୍ୟାନୀ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ କରାଯାଏ। ଧ୍ୟାନର ମୂଳ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ; ଶିବଙ୍କର ପୁନଃପୁନି ଚିନ୍ତନ। ଅଳ୍ପ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ଏକ କ୍ଷଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ଅବିଚଳ ମନ ସହିତ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନର ସଠିକ୍ ପ୍ରକାର। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଧ୍ୟାନର ଉପାଦାନ ହେଉଛି ଚିତ୍ତ ଧାରାର ଆଧାର, ଏହା ଶିବ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଚରୀ। ଶିବଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଫଳ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ, ପରମ ଶ୍ୱାସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଣୁପ୍ରବେଶ ଭଳି ଶକ୍ତି। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଭୟମୁକ୍ତି ମିଳେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଧ୍ୟାନକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ବିନା ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଯୋଗୀ ବିନା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁଇ ଅଛି, ସେ ଜନ ଭବସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଥାଏ। ଶାନ୍ତ, ଏକାଗ୍ର ଓ ଉପାଧି ହୀନ ଜ୍ଞାନ କେବଳ ଯୋଗୀ ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ପାପ ନାଶ ହୋଇଛି, ମନ ଜ୍ଞାନ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗି ରହିଥାଏ; ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତ ପାପ ଦ୍ୱାରା ପିଡିତ, ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ଶୁଖି ଓ ଭିଜା ଦୁଇ ଜିନିଷକୁ ଦଗ୍ଧ କରେ, ଏଭଳି ଧ୍ୟାନର ଅଗ୍ନି ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତୁରନ୍ତ ଦଗ୍ଧ କରେ। ଅତି ଛୋଟ ଦୀପ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରେ; ଏଭଳି ଅଳ୍ପ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ପାପ ନାଶ କରେ। ଏକ କ୍ଷଣ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ତାହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଅନନ୍ତ। ଧ୍ୟାନ ସମାନ ତୀର୍ଥ, ଧ୍ୟାନ ସମାନ ତପ, ଧ୍ୟାନ ସମାନ ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯୋଗୀମାନେ ଜଳ ଭରା ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ପଥର କିମ୍ବା ମାଟିର ଦେବତା ଉପାସନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅଛି। ଯୋଗୀମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ଦେବତା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଷ୍ଟୂଳ ଦେହକୁ ମାଟି କିମ୍ବା କାଠର ଦେବତା ଭାବରେ ଭାବନା କରନ୍ତି। ଯେପରି ବାଡ଼ି ଭିତରେ ରହୁଥିବା ଲୋକ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ବାଡ଼ି ବାହାରେ ଥିବା ଲୋକ ନୁହେଁ, ଏଭଳି ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୟାନ ଉପାସକ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଲୋକ ନୁହେଁ। ବାହାରେ ରହୁଥିବା ଲୋକ ଏଠାରେ ଅଧିକ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ବାଡ଼ିରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ; ଏଭଳି ଏଠାରେ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଲୋକ। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରୁଥିବା ଲୋକ ମଞ୍ଚରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା, ସେମାନେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସୁଖ ଅନୁଭବ କରି, ଯୋଗୀ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଯୋଗ ଉପଲବ୍ଧ କରି, ଭବସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।