ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉପାୟ ବିଷୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ଶିବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ମ ରୂପରେ ମନନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି—କେବେ ଦଶଦଳୀ, କେବେ ଷଡ୍ଦଳୀ, କେବେ ଚତୁର୍ଦଳୀ ପଦ୍ମ ରୂପେ। ଭୂରୁମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଦଳୀ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତର ଦ୍ରୁତ ଚମକ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଦଳୀ ପଦ୍ମର ମଧ୍ୟଭାଗରେ, ବାମ ଓ ଡାହାଣ ପଟେ ବିଦ୍ୟୁତ ସଦୃଶ ରଙ୍ଗର ଦଳ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳର ଶେଷରେ ଏକ ଅକ୍ଷର ବିରାଜିତ। ଏଠାରେ ଷୋଳ ଦଳ ରହିଛି, ଯାହା ଷୋଳ ଅଚ୍ଛର (ସ୍ୱର) ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ କ୍ରମାନୁସାରେ ସଜାଯାଇଛି। ଏହି ପଦ୍ମ ଗୁଛ ମୂଳ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି। ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ‘କ’ ରୁ ‘ଥ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଦ୍ମ ଦଳରେ ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ରଖାଯାଇଛି। ଶୁଭ୍ର ଧଳା ପଦ୍ମ ଉପରେ ‘ଡ’ ରୁ ‘ଫ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଧୂମ ହୀନ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ପଦ୍ମରେ ‘ବ’ ରୁ ‘ଲ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି; ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମର ମୂଳେ ‘ଵ’ ରୁ ‘ସ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଦଳରେ ଥିବା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ପଦ୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁଠି ମନ ବିଶେଷ ଭାବେ ଲଗି ଯାଏ, ସେଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଏକ ପବିତ୍ର ରୂପ ଅଙ୍ଗୁଳି ଯଥା ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠ ପରି ଛୋଟ ଏବଂ ଚାରିପଟେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପ୍ରଭାମୟ ଦୀପଶିଖା ସଦୃଶ ଆକୃତି ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ସ୍ୱଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂଷିତ। କେବେ ଏହା ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ରୂପେ, କେବେ ତାରା ସଦୃଶ, କେବେ ଧାନ୍ୟ ଦାଣା ପରି, କେବେ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ ରେଶା ପରି ଦେଖାଯାଏ। କେବେ ଏହା କଦମ୍ବ ଫୁଲର ଗୁଛ ବା ତୁଷାର ବିନ୍ଦୁ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି କେହି ପୃଥିବୀ ଆଦି ତତ୍ତ୍ୱରେ ସିଦ୍ଧି ଚାହେ, ତେବେ ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ତତ୍ତ୍ୱ ପାଇଁ, ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତୃ ଦେବତାଙ୍କୁ ମୁଳ ରୂପରେ—ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଅଷ୍ଟମ ରୂପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରୁ ସଦାଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଶିବଙ୍କର ଯେଉଁ ସ୍ଥୂଳ ରୂପ ଅଛି, ଏହା ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଉଗ୍ର, ମିଶ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ରୂପ, ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ଫଳ ଆଶାରହିତ ଧ୍ୟାନୀମାନେ ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ଉଗ୍ର ରୂପ ଧ୍ୟାନ କରେ, ପାପ ଓ ରୋଗ ନଶ୍ୱ ହୁଏ। ମିଶ୍ର ବା ଶାନ୍ତ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ତୁରନ୍ତ ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କଲେ ବିଶେଷ ଭାବେ ମୁକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି କ୍ରମକ୍ରମେ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିଛି ଯୋଗୀ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ମନନ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ତୁରନ୍ତ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହିମାନେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। କିଛି ଲୋକ ମନ ନିଶ୍ଚଳ କରିବା ପାଇଁ ସ୍ଥୂଳ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି; ମନ ସ୍ଥୂଳରେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ଯେବେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ସାକ୍ଷାତ୍ ଲାଭ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ରୂପ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ରୂପକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ମନର ସ୍ଥିରତା ଦେଖିବା ଓ ପୁନଃପୁନଃ ଏହି ସ୍ଥିରତାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଆଦୌ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ରଶ୍ୟବନ୍ତ (ସାକାର) ଥାଏ, ପରେ ନିର୍ବିଶେଷ (ନିରାକାର) ହୁଏ। ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ନିର୍ବିଶେଷ ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ କାରଣ, ଜିଏଁ ଚିତ୍ତ ଧାରା ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଇ ଧ୍ୟାନ। ଏଠି, ଚିତ୍ତ ନିର୍ବିଷୟ ହେଲେ ଚାଲିଥାଏ; ଏହିପରି, ସାକାର ଧ୍ୟାନ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି। ତେଣୁ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୟାନ ନିର୍ବିଷୟ ହୁଏ; ଏହାଠାରୁ ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ। ଅଥବା, ସାକାର ଧ୍ୟାନ ଆକାର ଉପରେ ଆଧାରିତ। ନିର୍ବିଷୟ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଏକ ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ଆକାରହୀନ; ଏହି ଧ୍ୟାନ ବୀଜସହିତ ବା ବୀଜବିନା ହୋଇପାରେ। ଆକାର ଓ ନିରାକାର ଉଭୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଆଦୌ ବୀଜସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ଏହାକୁ ନିର୍ବିଷୟ, ବୀଜବିନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ; ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କ ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି, ଶାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ପ୍ରକାଶ ଏହି ଚାରି ଅବସ୍ଥା ଅଛି, ଯାହା ଦୁଃଖ ନିବୃତ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ। ଭିତର ଓ ବାହ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ନାଶକୁ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଭିତର ଓ ବାହ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପ୍ରକାଶ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହି ଅନ୍ତର୍ବାହ୍ୟ କାରଣ ଅତି ଶୀଘ୍ର ହିତକର ହୁଏ। ଧ୍ୟାନୀ, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟିକୁ ଜାଣି, ଧ୍ୟାନୀ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ମନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଶାନ୍ତ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସ୍ୱସ୍ଥ ଆତ୍ମା ଥିବା, ସେଠିକି ଧ୍ୟାନୀ ବୋଲି ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କହନ୍ତି। ଧ୍ୟାନର ମୂଳ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ, ଶିବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତନ କରିବା। ସ୍ୱଲ୍ପ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ କରେ, ଯେପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ମନ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଧ୍ୟାନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କୁହାଯାଏ। ଧ୍ୟାନର ବିଷୟ ହେଉଛି ଯାହା ଏହି ଚିତ୍ତ ଧାରାର ଆଧାର, ଏହି ବିଷୟ ସ୍ୱୟଂ ଶିବ ଓ ତାଙ୍କର ସହଚରୀ। ଶିବଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନର ସାକ୍ଷାତ୍ ଫଳ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି, ସାର୍ବଭୌମ୍ୟ ଓ ଅଣୁ ଭାବରେ ହେବା ଭଳି ସିଦ୍ଧି। ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ସୁଖ, ମୁକ୍ତି, ଓ ଭୟ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ, ତେଣୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଛାଡ଼ି ମନୁଷ୍ୟ ଧ୍ୟାନରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ ବିନା ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ, ଯୋଗୀ ବିନା ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ; ଯିଏ ଉଭୟ ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ସଂସାର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଯିଏ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଲିନ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶାନ୍ତ, ଏକାଗ୍ର ଓ ଉପାଧି ଶୂନ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ।