ଏକ ସାଧକ, ନିଜ ଶରୀର ଓ ମନକୁ ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସମତୁଳିତ ରହି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରମ ଏବଂ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରয়ାସକୁ ଟାଳି, ଏକ ମୃଦୁ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ବିସ୍ତୃତ, ସମତଳ ଓ ପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଆସନରେ ବସିଥାଏ। ସେ ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକ ଆସନ ଭଳି ଯୋଗ ଆସନର ଅଭ୍ୟାସ କରେ। ନିଜ ଗୁରୁ ଓ ବୟସ୍କ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ପ୍ରଣାମ କରି, ଠିକ୍ କ୍ରମରେ ସେ ଆସନ ନିବାହ କରେ। ତାଙ୍କର ଗଳା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତି ସିଧା ରଖି, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଏଠାଉଠି ଘୁଞ୍ଚାଇ ନାହିଁ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଅଳ୍ପ ଉଉଠାଇ ରଖି, ଦାନ୍ତକୁ ଏକାଉଁ ଉପରେ ଅନ୍ୟଟି ଲାଗି ରଖି ନାହିଁ। ଜିଭକୁ ଦାନ୍ତର ଟିପ୍ରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ରଖି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ନେହରେ ତଳ ଓ ଜନନାଙ୍ଗକୁ ପ୍ରତିରକ୍ଷା କରି ଗୋଡ଼ର ଗିରା ରଖିଥାଏ। ହାତ ଦୁଇଟିକୁ ଜଣା ଉପରେ ସାବଧାନୀ ଭାବେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତର ପିଠକୁ ବାମ ହାତର ତଳେ ରଖିଥାଏ। ପିଠକୁ ଅଲ୍ପ ଉଉଠାଇ, ଛାତିକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ନାକର ଟିପ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଏକାଗ୍ର କରି, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ୟ ଦିଗରେ ଘୁଞ୍ଚାଇ ନାହିଁ। ଶ୍ୱାସକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଏକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ପାଥର ଭଳି ଅଚଳ ହୋଇ, ନିଜ ଶରୀରର ଅନ୍ତରାଳରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ। ହୃଦୟର ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମାସନରେ ବସି, ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞର ମାଧ୍ୟମରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥାଏ—ଏହି ଧ୍ୟାନ ତଳ, ନାକର ଟିପ୍, ନାବି, ଗଳା, କିମ୍ବା ତାଳୁରେ କରାଯାଇପାରେ। ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ, ଦ୍ୱାରରେ, କପାଳରେ କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡର ଶିରୋପରି, ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନକୁ ଠିକ୍ କ୍ରମରେ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ସ୍ଥାପନ କରି ଚିନ୍ତନ କରିଥାଏ। ସେଠାରେ, ଆବରଣ ସହ କିମ୍ବା ନିଆଁ, ଦୁଇ ପଙ୍କର ପଦ୍ମ, ଶୋଳ ପଙ୍କ, କିମ୍ବା ଦ୍ୱାଦଶ ପଙ୍କର ପଦ୍ମରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାଏ। ଦଶ ପଙ୍କ, ଷଷ୍ଠ ପଙ୍କ, କିମ୍ବା ଚତୁର୍ଥ ପଙ୍କର ପଦ୍ମରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥାଏ; ଭ୍ରୂମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ପଙ୍କର ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଆଉ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଙ୍କ ରେଖା ଭଳି ଚମକୁଛି। ଭ୍ରୂମଧ୍ୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ, ଡାହାଣ ଓ ବାମ ପଙ୍କରେ, ବିଦ୍ୟୁତ ଭଳି ରଙ୍ଗ ଓ ଅକ୍ଷର ମାଳା ଅଛି। ଶୋଳ ପଙ୍କରେ ଶୋଳ ଅନ୍ତସ୍ଥ ବର୍ଣ୍ଣ, ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ କ୍ରମରେ ରଖାଯାଇଛି; ଏହି ପଦ୍ମ ମୂଳର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନରେ ଅଛି। 'କ' ରୁ 'ଥ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷରଗୁଡିକୁ ପଙ୍କରେ କ୍ରମରେ ରଖାଯାଇଛି। ଶୁଭ୍ର ଧଳା ପଦ୍ମରେ 'ଡ଼' ରୁ 'ଫ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ରଖାଯାଇଛି। ଧୂଆଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି ପଦ୍ମରେ 'ବ' ରୁ 'ଲ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ରଖାଯାଇଛି; ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମରେ 'ଵ' ରୁ 'ସ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ପଙ୍କରେ କ୍ରମରେ ରଖାଯାଇଛି। ଏହି ପଦ୍ମଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ମନ ବିଶେଷ ଭାବେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ସେଠି ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଏକ ଅଙ୍ଗୁଠି ଆକାରର, ଚାରିପାଖରେ ଚମକୁଥିବା, ପ୍ରଭାମୟ ଦୀପଶିଖା ଭଳି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋଭିତ ଏକ ପବିତ୍ର ଆକାର କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଆକାର କେବେ ଅର୍ଦ୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, କେବେ ତାରା, କେବେ ଚାଉଳ ଦାଣା, କେବେ ପଦ୍ମ ଗାଠିର ତନ୍ତୁ, କେବେ କଦମ୍ବ ଫୁଲ ଗାଠି, କେବେ ତୁଷା ଫୁଟା ଭଳି ଦେଖାଯାଇପାରେ। ଯଦି ଏକ ସାଧକ ପୃଥିବୀ ଆଦି ଭୂତଗତ ଶକ୍ତିର ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଚାହେ, ତେବେ ଏହି ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ଉପରେ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବତାର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାରରେ, ସଦାଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଆଠଟି ଆକାରରେ, ସୃଷ୍ଟି ଆଦି ନିମିତ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବଙ୍କର ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାରଗୁଡିକ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସ୍ଥାପିତ; ଏହି ଆକାରଗୁଡିକ ଉଗ୍ର, ମିଶ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ଆକାରରେ ବିବେଚିତ। ଏହି ଆକାରଗୁଡିକୁ ଫଳ ଅପେକ୍ଷା ନଥିବା, ଧ୍ୟାନରେ ଦକ୍ଷ ସାଧକମାନେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଉଗ୍ର ଆକାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ପାପ ଓ ରୋଗ ନଶ୍ଟ ହେବା। ମିଶ୍ର କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଆକାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ମୁକ୍ତି ତୁରନ୍ତ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମିଳେ ନାହିଁ; ଶାନ୍ତ ଆକାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ମୁକ୍ତି, ଶାନ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏଠି, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଏକାଉଁ କ୍ରମରେ ଲାଭ ହୁଏ; ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିଛି ଯୋଗୀ, ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଅନ୍ୟ କିଛି, ମନ ନିଶ୍ଚଳ ରଖିବା ପାଇଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଧ୍ୟାନର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି; ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାରରେ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆକାରରେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଅନ୍ୟ ଆକାରକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଉଚିତ। ମନର ନିଶ୍ଚଳତା ଦେଖି, ପୁନଃ ପୁନଃ ତାହାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଆରମ୍ଭରେ ଧ୍ୟାନ ଉପାଦେୟ ଉପରେ ହୁଏ, ପରେ ନିରୁପାଦେୟ ଧ୍ୟାନ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମନେ କରନ୍ତି ଯେ ନିରୁପାଦେୟ ଧ୍ୟାନ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ, କାରଣ ଚିତ୍ତର ଅବିରତ ପ୍ରବାହକୁ ଧ୍ୟାନ ଭାବାଯାଏ। ଏହିଠି, ଚିତ୍ତ ଉପାଦେୟ ନଥିଲେ ଚାଲିଥାଏ; ଉପାଦେୟ ଧ୍ୟାନ, ଉଦୟ ରବିର କିରଣ ଭଳି। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧ୍ୟାନ ନିରୁପାଦେୟ; ଶେଷରେ ଏହାଠି ଉଚ୍ଚତମ କିଛି ନାହିଁ। କିମ୍ବା, ଉପାଦେୟ ଧ୍ୟାନ ଆକାର ଉପରେ ଆଧାରିତ। ନିରୁପାଦେୟ ଧ୍ୟାନ ଅକାରର ଜ୍ଞାନ; ଉପାଦେୟ ବା ନିରୁପାଦେୟ, ଏହି ଧ୍ୟାନ ଏକାଉଁ। ଅକାର ଓ ଆକାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଆରମ୍ଭରେ ଉପାଦେୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ମୂଳ ସହିତ। ଶେଷରେ ଏହାକୁ ନିରୁପାଦେୟ, ନିର୍ମୂଳ କରିବା ଉଚିତ, ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ; ପ୍ରାଣାୟାମ ମାଧ୍ୟମରେ ଦେବୀଙ୍କର ଶାନ୍ତି ଆଦି ଅବସ୍ଥା ଏକାଉଁ କ୍ରମରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଶାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶାନ୍ତି, ପ୍ରଭା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚିତ୍ତଶୁଦ୍ଧି—ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଶାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ନିବୃତ୍ତି। ଭିତର ଓ ବାହାର ଅନ୍ଧକାର ନିଶ୍ଚୟ ନିବୃତ୍ତି ହେଲେ ଏହାକୁ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି କୁହାଯାଏ; ଭିତର ଓ ବାହାର ଚେତନା ଉଜାଗର ହେଲେ ଏହାକୁ ପ୍ରଭା କୁହାଯାଏ।