ଏହିପରି, ଜଣେ ଉଚ୍ଚତମ ଯୋଗୀ ଦେବତା, ଦାନବ କିମ୍ବା ରାଜାମାନେ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଗୁଣ ଓ ଭୋଗକୁ ତୃଣ ସମାନ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ତ୍ୟାଗ କରିଲେ, ସେ ଉଚ୍ଚତମ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧିକୁ ଅବଶ୍ୟ ପାଇଁଥିବେ। ତଥାପି, ଯଦି ସେ ମୁନି ଜଗତ୍କୁ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗୁଣ ଓ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ପରେ ମୋକ୍ଷକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିପାରିବେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହିବି—ମନୋଯୋଗ ସହିତ ଶୁଣ। ଏହା ପାଇଁ ଶୁଭ ଦିନ, ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ, ବିଶେଷକରି ଶିବ ତୀର୍ଥ କିମ୍ବା ନିର୍ଜନ, ଶାନ୍ତ ପ୍ରାନ୍ତରେ, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଜୀବ ନାହିଁ, ନିରବ ଓ ସ୍ଥିରତା ରହିଥାଏ, ଏଉଁଠି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ସୁସଜ୍ଜିତ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଳିପ୍ତ, ତାଜା ଫୁଲ ଛିଟାଯାଇଥିବା, ଚାଉଁ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉ। କୁଶା ଘାସ, ଫୁଲ, ହୋମ କାଠି, ପାଣି, ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଏଉଁଠି ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ଅଗ୍ନି ସମୀପ, ଜଳ ସମୀପ କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ। ଏହି ସ୍ଥାନ କଦାପି କାଟି କିମ୍ବା ମশା ଭରିଥିବା, ସାପ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁ ଥିବା, ଭୟ ଭରିଥିବା କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଘେରିଥିବା ସ୍ଥାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶ୍ମଶାନ, ପତିତ ଟିଲା, ଭଙ୍ଗା ଘର, ଚଉରାହା, ନଦୀ, ନାଳା, ସାଗର କୂଳ କିମ୍ବା ରାସ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୁରୁଣା ବଗିଚା, ଗୋଉଁଶଳା, ଅଶୁଭ କିମ୍ବା ଖ୍ୟାତିହୀନ ସ୍ଥାନ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ତିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରେ, ମଳମୁତ୍ର ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ କଦାପି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବାନ୍ତି, ଦିଆରିଆ, ଅତି ଖାଇବା, ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥା, ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋକ କିମ୍ବା ତିରିକ୍ତ ପିଆସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଜ କିମ୍ବା ଗୁରୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ ନୁହେଁ; ଖାଦ୍ୟ ଓ ବିନୋଦନରେ ସମତୁଳ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମବେତ ହେବା ଦରକାର। ଘୁମ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସମତୁଳନ ରଖି, ଅତି ଶ୍ରମ ନ କରି, ମୃଦୁ, ଆନନ୍ଦମୟ, ବିଶାଳ, ସମ ଓ ପବିତ୍ର ଆସନରେ ବସିବା ଉଚିତ୍। ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଆଦି ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରି, ନିଜ ଗୁରୁ ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମସ୍କାର କରିବା ଦରକାର। ଗଳା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ବକ୍ଷସ୍ଥଳୀ ସିଧା ରଖି, ଚକ୍ଷୁ ଅଚଳ ଓ ମୁଣ୍ଡ କିଛି ଉପରକୁ ଉଠାଇ ରଖିବା; ଦାନ୍ତ ଏକାଠି ନ ହେଉ। ଜିଭ ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଅଚଳ ରଖିବା ଓ ଏଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ହାତ ଦୁଇଟି ଜତ୍ନପୂର୍ବକ ଉରୁ ଉପରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ରଖିବା; ଡାହାଣ ହାତ ଦେବାଁ ତଳେ ବାମ ହାତ ତଳେ ରଖିବା। ପିଠି ଦେଉଁ ହଳୁକ ଉଠାଇ, ଛାତି ସ୍ଥିର ରଖି, ନାକର ଟିପ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ଆଉ କୌଣସି ଦିଗକୁ ନ ଚାହିଁ। ଶ୍ୱାସ ଚଳନ ଏକାଗ୍ର ଓ ଅଚଳ ରଖି, ପାଷାଣ ସଦୃଶ ଅଚଳ ହୋଇ, ନିଜ ଦେହର ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ହୃଦୟର ପଦ୍ମାସନ ମଧ୍ୟରେ, ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା, ବେନ୍ଦୁ, ନାସିକା ଟିପ୍, ନାଭି, କଣ୍ଠ କିମ୍ବା ତାଳୁରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ୍। ଭୂର୍ମଧ୍ୟ, ଦ୍ୱାର, ଲାଳାଟ କିମ୍ବା ମୂର୍ଧାରେ ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନକୁ ନିୟମାନୁସାରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଏଠି, ଆବରଣ ସହିତ କିମ୍ବା ବିନା, ଦୁଇ ପାତଳା, ଷୋଳ ପାତଳା କିମ୍ବା ବାରୋଟି ପାତଳା ଅନୁସାରେ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦଶ, ଛଅ କିମ୍ବା ଚାରି ପାତଳା ଆକୃତିରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା; ଭୂର୍ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ପାତଳାର ପଦ୍ମ ରହିଛି, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ ସଦୃଶ ଉଜ୍ୱଳ। ଏହି ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ, ଭୂର୍ମଧ୍ୟରେ, ଡାହାଣ ଓ ବାମ ଦିଗରେ ବିଦ୍ୟୁତ ରଙ୍ଗର ପତ୍ର ରହିଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ର ଏକ ଅକ୍ଷରର ଶେଷରେ ଅଛି। ଷୋଳ ପତ୍ର ହେଉଛି ଷୋଳ ସ୍ୱର, ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଶୁରୁ ହୋଇ କ୍ରମାନୁସାରେ ବିନ୍ୟାସିତ; ଏହି ପଦ୍ମ ମୂଳ ଶିରାରେ ଅଛି। ‘କ’ ରୁ ‘ଥ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ପତ୍ର ଉପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଅଛି। ଶୁଦ୍ଧ ଧଳା ପଦ୍ମ ଉପରେ ‘ଡ’ ରୁ ‘ଫ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି। ଧୂମ ନ ଥିବା ଅଗ୍ନି ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମରେ ‘ବ’ ରୁ ‘ଳ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି; ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମରେ, ମୂଳ କେନ୍ଦ୍ରରେ, ‘ବ’ ରୁ ‘ସ’ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ପତ୍ର ଉପରେ ବିନ୍ୟାସିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ବିଶେଷ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଧ୍ୟାନରେ ଧାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଉଁଠି ଏକ ପବିତ୍ର ଆକୃତି, ଅଙ୍ଗୁଳି ଏତେ ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଆକୃତିରେ, ଦୀପଶିଖା ସଦୃଶ ଚମକିଥିବା, ନିଜ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା କେବେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, କେବେ ତାରା, କେବେ ଧାନ ଦାଣା କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ତନ୍ତୁ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଏ। କେବେ କଦମ୍ବ ଫୁଲ ଗୁଛ କିମ୍ବା ତୁଷାର ବିନ୍ଦୁ ସଦୃଶ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ପଞ୍ଚଭୂତ ଉପରେ ସିଦ୍ଧି ଚାହିଁ, ତେବେ ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂତ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ର ଦେବତାଙ୍କୁ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଆକୃତିରେ, ସଦାଶିବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଅଷ୍ଟମ ଆକୃତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶୃଷ୍ଟି ଆଦିରୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଶିବଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକ ଶିବ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ; ତିବ୍ର, ମିଶ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ଆକୃତି, ମହାମୁନିମାନେ ଏହାକୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି। ଫଳ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ଧ୍ୟାନରେ ଦକ୍ଷ, ଏମିତି ଲୋକେ ଏହି ଆକୃତିଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ତିବ୍ର ଆକୃତି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ପାପ ଓ ରୋଗ ନାଶ ହୁଏ। ମିଶ୍ର କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ମୋକ୍ଷ ତୁରନ୍ତ କିମ୍ବା ବିଲମ୍ବିତ ଭାବେ ମିଳେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ଧ୍ୟାନରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ମୋକ୍ଷ, ଶାନ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଭାବେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ, ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। କିଛି ଯୋଗୀମାନେ ଭାବନ୍ତି ଯେ, ଶ୍ରୀକଣ୍ଠଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ସିଦ୍ଧି ଶୀଘ୍ର ଲାଭ ହୁଏ, ଏହିପରି ଯୋଗୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।