ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକମାନେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଉପାଖ୍ୟାନ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଉଛି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୋଗର ଆନନ୍ଦ ଯାହା ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳର ଶାସନ ଭାବରେ ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ମନସିକ ଶକ୍ତିଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ଏହି ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ବନ୍ଧିତ, ସେମାନଙ୍କୁ କଟିବା, ଆଘାତ କରିବା, ବାନ୍ଧିବା, ଛାଡ଼ିବା ଓ ଧରିବା ପରି ଶକ୍ତି ରଖେ। ଏହି ଭାବେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରିବା, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟକୁ ଜିତିବା—ଏହା ପ୍ରଜାପତି ଶାସନ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ଆତ୍ମଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଚନ୍ଦ୍ର ଭୋଗ ସହିତ ଏହି ମହାଶକ୍ତି ଛପନ୍ତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ, ମାନସିକ ଇଚ୍ଛା ମାତ୍ରରେ ସୃଷ୍ଟି, ସୁରକ୍ଷା ଓ ବିନାଶ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ଥାଏ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ଶାସନ, ଜୀବମାନଙ୍କର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ଏହି ଶକ୍ତିର ଲକ୍ଷଣ। ଏହି ଶାସନ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରେ, ପ୍ରଜାପତି ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତା ରଖେ, ଏବଂ ଏହା ହେଉଛି ଚଉଷଠି ଭିନ୍ନ ବ୍ରହ୍ମ ଶାସନର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରାକୃତିକ ଶାସନ, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାର ଭିତରେ ଅଛି; ଏହାକୁ ବୈଷ୍ଣବ ଶାସନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ପାଳନ କରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ୟେ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଠି ଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଣେଶ ଶାସନର ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏହାକୁ ଭଲେ ଭଲେ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ଜ୍ଞାନର ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ସହଜରେ ବାଧା ଆସେ; ଏହାକୁ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ପରମ ବୈରାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଓ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଖରେ ପରମ ନିର୍ଭୟ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଶାସନ ଉଦୟ ହୁଏନି। ଏହି କାରଣରୁ, ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ରାଜାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଭୋଗକୁ ତୃଣ ସମ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାରେ ପରମ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ଉଦୟ ହୁଏ। କିମ୍ବା, ଯଦି ମୁନି ଜଗତକୁ କୃପା କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗୁଣ ଓ ଭୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ ରହିପାରନ୍ତି, ତାପରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ କହିବି; ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଶୁଣ। ଏକ ଶୁଭ ସମୟରେ, ଶୁଭ ସ୍ଥାନରେ, ବିଶେଷକରି ଶିବ ତୀର୍ଥରେ କିମ୍ବା ଏକାନ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ଶାନ୍ତି ଓ ନିର୍ଜନତାରେ— ଏକ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଭୂମିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଇଂସେନ୍ସ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ, ଛତା ଓ ଅଳଙ୍କାର ଥାଏ— ଏଠି କୁଶ ଗାଛ, ଫୁଲ, ହୋମ ଦଣ୍ଡ, ପାଣି, ଫଳ ଓ ମୂଳ ଥିବା ଦରକାର; ଅଗ୍ନି ସମୀପରେ, ପାଣି ନିକଟରେ କିମ୍ବା ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବସିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ। କିନ୍ତୁ କଟୁରା ପୋକା, ମଶା, ସାପ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁ, ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ର ଲୋକଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିରେ କେବେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶ୍ମଶାନ, ପୁତିଥିବା ମାଟି, ଭଙ୍ଗୁର ଘର, ଚଉମୁହା, ନଦୀ, ନାଳା, ସମୁଦ୍ର କିନାର, କିମ୍ବା ରାସ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ପୁରୁଣା ଉଦ୍ୟାନ, ଗୋଶାଳା, ଅଶୁଭ କିମ୍ବା ଅପବାଦିତ ସ୍ଥାନରେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅପଚ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରେ, କିମ୍ବା ମଳମୁତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ସ୍ଥାନରେ ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବାନ୍ତି, ଦିଆରିଆ, ଅତି ଖାଇବା, ଦୁଃଖିତ, ଅତ୍ୟଧିକ ଭୁଖ ଓ ତିଆସ ଥିବାବେଳେ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନିଜ କିମ୍ବା ଗୁରୁର କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଖାଦ୍ୟ ଓ ବିନୋଦନରେ ମଧ୍ୟମ ଓ କ୍ରିୟାରେ ସମତୁଳନ ରଖିବା ଦରକାର। ଘୁମ ଓ ଜାଗ୍ରତିରେ ସମତୁଳନ, ସମସ୍ତ ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରୟାସ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୃଦୁ, ସୁସ୍ଥିତ, ବିସ୍ତୃତ, ସମ ଓ ପବିତ୍ର ଆସନରେ ବସିବା ଉଚିତ। ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଭଳି ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର; ନିଜ ଗୁରୁ ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଶ୍ରେଣୀ ଅନୁଯାୟୀ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ। ଗଳା, ମୁଣ୍ଡ ଓ ଛାତି ସିଧା ରଖିବା, ଦୃଷ୍ଟି ଅଦୂରେ ରଖିବା, ମୁଣ୍ଡ ଅଳ୍ପ ଉଉଁଚ କରିବା, ଦାନ୍ତ ଏକାଠି ନ ହେବା ଦରକାର। ଜିଭ ଦନ୍ତର ଟିପ୍ରେ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ରଖିବା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୟାନରେ ଦୁଇ ଗୋଡ଼ର ଏଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଶୁକ୍ରକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଅନୁକୂଳ। ହାତ ଦୁଇଟିକୁ ଜାଙ୍ଘ ଉପରେ ଆଡ଼କୁ ରଖିବା, ଡାହାଣ ହାତର ପିଛଳ ଭାଗ ବାମ ହାତର ତଳେ ରଖିବା। ପିଠିକୁ ହଳେ ଉଉଁଚ କରି, ଛାତିକୁ ଆଗରେ ଦୃଢ଼ ରଖିବା, ନାକର ଟିପ୍ରେ ଦୃଷ୍ଟି ରଖିବା, ଆଉ କୌଣସି ଦିଗକୁ ଦେଖିବା ନୁହେଁ। ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟମିତ ଓ ସ୍ଥିର ରଖିବା, ପାଥର ଭଳି ଅଚଳ ହୋଇ ନିଜ ଦେହର ଅନ୍ତରାଳରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା। ହୃଦୟର କମଳାସନ ମଧ୍ୟରେ, ଧ୍ୟାନ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ— ମୂଳରେ, ନାକର ଟିପ୍ରେ, ନାଭିରେ, କଣ୍ଠରେ, କିମ୍ବା ତାଳୁରେ। ଭୂକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭାବନା କରିବା ଦରକାର। ଭୂକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭାବନା କରିବା ଦରକାର। ଭୂକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭାବନା କରିବା ଦରକାର। ଭୂକ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଶିବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଭାବନା କରିବା ଦରକାର। ଏଠି, ଚଦର ଓ ଚଦର ବିନା ଦୁଇପ୍ରସ୍ଥ କମଳ, ଷୋଳ ପତ୍ରର କମଳ, କିମ୍ବା ବାର ପତ୍ରର କମଳରେ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଦରକାର। ଦଶପତ୍ରୀୟ, ଷଟ୍ପତ୍ରୀୟ, ଚତୁର୍ପତ୍ରୀୟ କମଳରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଭ୍ରୁମଧ୍ୟରେ ଦୁଇ ପତ୍ରର କମଳ ଅଛି, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଭଳି ଚମକେ। ଏହି କମଳ ମଧ୍ୟରେ, ଡାହାଣ ଓ ବାମ ପଟେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ରଙ୍ଗର ପତ୍ର ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ର ଏକ ଅକ୍ଷର ଶେଷରେ ଅଛି। ଷୋଳ ପତ୍ରରେ ଷୋଳ ଉଚ୍ଚାରଣ ଅକ୍ଷର ଅଛି, ପୂର୍ବ ଦିଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସୁସଜ୍ଜିତ। ଏହି କମଳ ମୂଳ ଗୁଠିରେ ଅଛି। କ ଠାରୁ ଠ ଅକ୍ଷର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପତ୍ରରେ ସଜାଯାଇଛି। ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ୱେତ କମଳରେ ଡ ଠାରୁ ଫ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି।