ଏହି ପବିତ୍ର ଶ୍ରୁତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରି ଏକ ଶାନ୍ତ, ଅନୁଭୂତିମୟ କଥା ଆମେ ଶୁଣିବା। ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଶରୀରରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାର ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା; ଏହି ଅଗ୍ନିର ତାପ ଓ ଭୟକୁ ଦୂର କରି, ଚାହିଲେ ଏହି ଶକ୍ତି ସାହଜ୍ୟରେ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ଜ୍ୱାଳି ପାରିଥିଲା। ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳରେ ବି ସ୍ଥାପନ କରି, ହସ୍ତରେ ଧରି ପାରିଥିଲେ; ଜ୍ୱାଳନ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଆଗରୁ ଯାହା ଥିଲା ତାହା ଭଳି ଚାଲିଥିଲା, ମୁଁହରେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରି ପାରିଥିଲେ। ଦୁଇ ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତିରେ ଶରୀର ସୃଷ୍ଟି ସିଦ୍ଧି ଓ ଶାସନ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲା। ଏହି ଅଗ୍ନି ସିଦ୍ଧିକୁ ଚବିଶ ଭାଗର ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଛି; ମନର ଗତିର ତୁଳନାରେ ତୁରନ୍ତ ପଞ୍ଚଭୂତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପାରିଥିଲେ। ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାରୀ ଭାରକୁ ସାହଜ୍ୟରେ ଧରି ପାରିଥିଲେ; ଭାର ଓ ହାଲୁକା ଭାବରେ ହୋଇପାରିଥିଲେ; ପବନକୁ ହସ୍ତରେ ଧରିପାରିଥିଲେ। ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପରେ ଅଗ୍ନି ଦେଇ ଭୂମିକୁ କମ୍ପିତ କରିପାରିଥିଲେ; ଏକ ଶରୀରରେ ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱର ଉପଭୋଗ ସହିତ ଏହି ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକେ ବାୟୁର ଏଠି ଏକତିସ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଜାଣନ୍ତି; ବାୟୁର ପ୍ରକାଶ ଛାୟାହୀନ ହୋଇଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଆକାଶରେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗତି କରିପାରିଥିଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଦେଇ ଲାଫ ଦେଇ, ନିଜ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଥିଲେ। ଏଥିରେ ଏକ ଏଥର ଗଠନ, ଅଶରୀର ହେବା, ବାୟୁର ଶାସନ ଶକ୍ତି ରହିଛି; ଏହି ଚାଲିଶ ଶକ୍ତି ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛି। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରର ଶାସନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ସିଦ୍ଧି ଓ ବିଦାୟ ମିଳିଥାଏ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଜୟ କରି, ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଦେଖିପାରିଥିଲେ; କାର୍ମିକ ସୃଷ୍ଟି କରି, ଶାସନ କରି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରମ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ଭୋଗରେ ଅନୁଭୂତି ଲାଗିଥିଲେ; ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ଶାସନ ମନ ଶକ୍ତିଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ କଟିବା, ଘାଇଁ ଦେଇବା, ବାନ୍ଧିବା, ମୁକ୍ତ କରିବା, ଧରିବା ଏହି ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ ଦେଇ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଜିତିବା—ଏହି ପ୍ରଜାପତିର ଶାସନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ଚନ୍ଦ୍ର ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହି ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଛପନ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଏହି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ନାଶ କରିପାରିଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଉପରେ ଶାସନ, ଜୀବର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷରେ ବିଶିଷ୍ଟତା, ଏକା ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି—ଏହି ଶକ୍ତି ରହିଛି। ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାମ କରି, ପ୍ରଜାପତି ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଚଉଷଠି ଭାଗରେ ବ୍ରହ୍ମ ଶାସନ ଘୋଷିତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ, ସ୍ୱଭାବିକ ଶାସନ ବୁଦ୍ଧିର ଅଧିକାରରେ ଜଣାଯାଏ; ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବୈଷ୍ଣବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହାର କ୍ଷେତ୍ର ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷା। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନ୍ୟେ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଇ ପୁରୁଷ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗଣେଶ ଶାସନ—ଏହାର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ବି ଅନ୍ୟେ ଜଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏଉଁ ଭାବେ ଭିଷ୍ଣୁ ବି ଜଣିପାରିବେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ସିଦ୍ଧି ସହିତ ବାଧା ଆସିଥାଏ; ଏହି ବାଧାକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏକାଗ୍ରତା ଓ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବ ଓ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଭୟରହିତ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଶାସନ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିପରି ଦେବ, ଦାନବ, ରାଜାଦିଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଭୋଗକୁ କୁଟି ଫେଲିବା ଦ୍ୱାରା, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ଆସିଥାଏ। କିମ୍ବା, ଯଦି ଋଷି ଜଗତ ଉପରେ ଦୟା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ସେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଗୁଣ ଭୋଗ କରି, ଶେଷରେ ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିଥିଲେ। ଏବେ ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ କହିଯାଏ। ଉତ୍ତମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନରେ, ବିଶେଷ କରି ଶିବର ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରରେ କିମ୍ବା ଏକାନ୍ତ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ, ନିରବ ଓ ଅବିଘ୍ନ ଭାବରେ—ଏକ ଭଲ ହଳଦି ଦେଇ ତିଆରି ହୋଇଥିବା, ସୁଗନ୍ଧି ଧୂପ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ, ତାଜା ଫୁଲ ଓ ଶୋଭା ଦେଇ ସଜିଥିବା ଭୂମିରେ—କୁଶ ଗାସ, ଫୁଲ, ହୋମ କାଣ୍ଡ, ଜଳ, ଫଳ, ଓ ମୂଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ; ଅଗ୍ନି ପାଖରେ, ଜଳ ପାଖରେ, କିମ୍ବା କୁଏ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଉପରେ ବି ହୋଇପାରିଥିଲା। କିନ୍ତୁ କଟା କିମ୍ବା ମାଛି ଭରିଥିବା, ସାପ ଓ ଜନ୍ତୁ ଥିବା, ଦୁଷ୍ଟ ପଶୁ ଥିବା, ଭୟ ଅଟୁଟ, କିମ୍ବା ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ। ଶ୍ମଶାନ, ପଡ଼ି ଥିବା ମାଉଣ୍ଡ, ଭଙ୍ଗା ଘର, ଚଉକ, ନଦୀ, ଝରଣା, ସମୁଦ୍ର କୂଳ, ରାସ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ। ବୃଦ୍ଧ ଉଦ୍ୟାନ, ଗୋଶାଳା, ଅଶୁଭ କିମ୍ବା ଅପମାନଜନକ ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ; ଅପାଚ୍ୟ କିମ୍ବା ଖଟା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରେ, ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ନୁହେଁ। ବମି, ଦିଆରିଆ, ଅତି ଭୋଜନ, ଶ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ନୁହେଁ; ଚିନ୍ତା ଭରିଥିବା, ଅତି ଭୋକ କିମ୍ବା ତିଆସ ଥିବା ସମୟରେ ନୁହେଁ। ନିଜ କିମ୍ବା ଗୁରୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଭୋଜନ ଓ ବିନୋଦନରେ ସମତା ରଖିବା, କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମତା ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶୟନ ଓ ଜାଗରଣରେ ସମତା ରଖି, ସମସ୍ତ ଶ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୃଦୁ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ବିସ୍ତୃତ, ସମତଳ ଓ ସଫା ଆସନରେ ବସିବା ଉଚିତ୍। ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱସ୍ତିକାସନ ଦେଇ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା; ନିଜ ଗୁରୁ ଓ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ନମସ୍କାର କରିବା; ଗଳା, ମୁଣ୍ଡ, ଛାତି ସିଧା ରଖିବା; ନଜର ଦୃଢ଼, ମୁଣ୍ଡ ଅଳ୍ପ ଉଉଁଥିବା, ଦାନ୍ତ ଏକାଉଁ ନୁହେଁ। ଜିହ୍ୱାକୁ ଦାନ୍ତ ଟିପରେ ଅଚଳ ରଖିବା; ପୂରୁଷ ଏବଂ ଶୁକ୍ର ଅଙ୍ଗକୁ ତଳ ହିଲ୍ ଦେଇ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା। ବାହୁକୁ ଜାଙ୍ଗ ଉପରେ ଚିଉଁ ରଖି, ଡାହାଣ ହାତର ପିଠି ବାମ ହାତର ତଳ ପାଖରେ ରଖିବା। ପିଠିକୁ ହଳକା ଉଉଁ କରି, ଛାତିକୁ ଦୃଢ଼ ରଖି, ନକ ଟିପରେ ନଜର ରଖି, ଅନ୍ୟଦିଗରେ ଦେଖିବା ନୁହେଁ। ଶ୍ୱାସକୁ ଏକାଗ୍ର ଓ ନିଶ୍ଚଳ ରଖି, ପାଥର ଭଳି ଅଚଳ ହୋଇ, ନିଜ ଶରୀରର ଅନ୍ତର ଗୃହରେ ଶିବକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା।