ଏହି ଶ୍ରୀମଦ୍ ଶିବପୁରାଣର ଏକ ଅତି ଦୀଘଳ ଶ୍ରେଣୀରେ ଯୋଗର ଅନେକ ବିଶେଷ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅବରୋଧ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯୋଗରେ ଅସାବଧାନତାକୁ ଭୁଲିଯିବା ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଅଭ୍ୟାସକୁ ଧ୍ୟାନ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଏହି ଦୁଇଟି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଅସ୍ଥିରତା ଅଛି। ମନର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅନିଶ୍ଚିତତା କୁହାଯାଏ; ଯୋଗର ପଥରେ ଅବିଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ନିଶ୍ଚୟହୀନ ସ୍ଵଭାବ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ, ତାକୁ ତ୍ରୁଟି କୁହାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୀଡା ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଶରୀରୀକ କାରଣରୁ ଆସିଥିବା ଦୁଃଖ, ପୂର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା କ୍ରିୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ଲୋକିକ ପୀଡା କୁହାଯାଏ; ଦେବୀୟ କାରଣ, ଯଥା ଗ୍ରହ ଓ ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶା ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଯୋଗୀ ମନରେ ବିଷାଦ ଆସେ; ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଥିଲେ ତାକୁ ଅସ୍ଥିରତା କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅବରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନରେ ଦେବୀୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ସାଧନାର ସଫଳତାର ଚିହ୍ନ। ନିର୍ଦ୍ଦେଶ, ଶ୍ରବଣ, ଖବର, ଦୃଷ୍ଟି, ରସ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଛଟି ଅବରୋଧ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହି ଅବରୋଧ ହରାଇଗଲେ ଯୋଗର ଉପଲବ୍ଧି ହୁଏ। ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ହେଉଛି ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଗୀ କୌଣସି ବସ୍ତୁ, ତାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ, ପୂର୍ବ, ଦୂର, କିମ୍ବା ଆଗକୁ ଆସିବା ଯାହା, ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରେ। ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ସ୍ୱୟଂ ଅନାୟାସରେ ଶୁଣିପାରିବା; ଖବର ହେଉଛି ଦେହଧାରୀ ସମସ୍ତ ଜୀବର ତଥ୍ୟ ଜାଣିପାରିବା। ଦୃଷ୍ଟି ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କୁ ଅନାୟାସରେ ଦେଖିପାରିବା; ଏହିପରି ରସ ହେଉଛି ଦେବୀୟ ରସର ଉପଭୋଗ। ସ୍ପର୍ଶ ହେଉଛି ଦେବୀୟ ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଭୋଗ, ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକପତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପଲବ୍ଧି। ରତ୍ନ ରହିଯାଏ ଓ ପ୍ରଚୁର ଭାବରେ ଦିଆଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମଧୁର ଓ ସ୍ୱୟଂସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଭାଷା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଅମୃତ ଓ ଦେବୀୟ ଔଷଧ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ; ଯଥା ଭକ୍ତି ଦେଖାଇଲେ, ଦେବୀୟ ମହିଳାମାନେ ଏହି ଉପଲବ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯୋଗର ଏକ ଉପଲବ୍ଧି ଦେଖିଲେ ମନ ମୁକ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ: "ଯେପରି ମୁଁ ଏହି ଦେଖିଛି, ତେଣୁ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ହେବ।" ଶରୀରର ଚାରିପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ପତଳ, ମୋଟ, ଶିଶୁ, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସାଧାରଣ ରୂପ। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ସଦା ମହକ ଗନ୍ଧ ରହିଥାଏ; ଏହିପରି ଅଷ୍ଟ ଗୁଣକୁ ଦାନବୀୟ ଓ ପୃଥିବୀ ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଜଳରେ ବସିବା ଓ ପୃଥିବୀରୁ ବାହାରିବା ହୁଏ; ଚାହିଲେ ସାଗର ପିଇପାରିବା, କିଛି ଅସୁବିଧା ନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ଚାହୁଁଛି, ଜଳ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ହାଣ୍ଡି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ହାତରେ ଜଳ ରହିପାରିବା। ଯୋଗୀ ଚାହିଲେ ରସହୀନ ବସ୍ତୁ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ; ଅନ୍ୟଠାରେ ତିନିପ୍ରକାର ଶରୀର ରହିଥାଏ। ଶରୀର ଖଣ୍ଡ ରହିନଥାଏ, ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଉପଲବ୍ଧ; ଏହି ଶୋଭା ଏକ ଶୋଳୋପ୍ରକାର ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ଅଟେ। ଶରୀରରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବା, ତାପ ଓ ଭୟ ରହିନଥିବା; ଚାହିଲେ ସାରା ଜଗତକୁ ଜଳାଇପାରିବା, କିଛି ଉଦ୍ୟମ ଚାହିଁନାହିଁ। ଜଳରେ ଅଗ୍ନି ବସାଇବା, ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଧରିବା; ଜଳାଇବା ପରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିଥାଏ, ମୁଁ ମୁଖରେ ଖାଦ୍ୟ ପାକ କରିପାରିବା; ଦୁଇଟି ଉପଲବ୍ଧିରେ ଶରୀର ସୃଷ୍ଟି ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ଓ ଉପଲବ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନି ଉପଲବ୍ଧି ଚବିଶ ପ୍ରକାରର; ମନର ଗତି ଦ୍ୱାରା, ତତ୍ତ୍ୱରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବା। ପାହାଡ ଓ ବଡ଼ ଓଜନକୁ ଅନାୟାସରେ ଧାରଣ କରିପାରିବା, ଭାରି ଓ ହଲୁକା ହେବା, ହାତରେ ବାୟୁ ଧରିବା। ଆଙ୍ଗୁଠି ଟିପିବା ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିପାରିବା; ଏକ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବା। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବାୟୁକୁ ବତାନ୍ତି ଏହି ବତିଶ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ରହିଛି; ଏହା ଛାୟାହୀନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ଆକାଶରେ ଚାହିଲେ ଚଳିପାରିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ସହିତ ଏକତା, ଆକାଶ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା, ନିଜ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା—ଏହି ଶକ୍ତି ଅଛି। ଏକ ଏଥେର ତତ୍ତ୍ୱ ଗଠନ କରିବା, ଅଶରୀର ହେବା, ବାୟୁ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ସହିତ ଏହି ଚାଳିଶ ପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଅଛି। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ; ଏଥେର ତତ୍ତ୍ୱ କୁହାଯାଏ। ଚାହିଲେ ଉପଲବ୍ଧି ଓ ବିଦାୟ ହୁଏ। ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ଦେଖିପାରିବା, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ନିପୁଣତା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରଞ୍ଜିତ କରିପାରିବା। ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଦେଖିପାରିବା, ଇନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବା—ଏହି ଚନ୍ଦ୍ର ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। କଟିବା, ଘାତ କରିବା, ବାନ୍ଧିବା, ମୁକ୍ତ କରିବା, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜୀବକୁ ଧରିବା। ସମସ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରିବା, ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା—ଏହି ପ୍ରଜାପତି ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ, ଆତ୍ମ ଭାବରୁ ଉପସ୍ଥିତ। ଚନ୍ଦ୍ର ଉପଭୋଗ ସହିତ ଏହି ମହାଶକ୍ତି ଛପନ ପ୍ରକାର; ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ରକ୍ଷା ଓ ନାଶ। ସମସ୍ତରେ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ, ଜୀବମାନଙ୍କର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସମସ୍ତ ରେ ଏକାନ୍ତିକତା, ଏକ ଭିନ୍ନ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି। ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କାମ କରିବା, ପ୍ରଜାପତି ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକତା; ଏହି ଚଉଷଠି ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ସ୍ଵାଭାବିକ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ବୁଦ୍ଧିର; ଏହି ସ୍ଵାମୀତ୍ୱକୁ ବୈଷ୍ଣବ କୁହାଯାଏ, ଏହାର କ୍ଷେତ୍ର ଜଗତର ରକ୍ଷା। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେହି ପୁରୁଷ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟ, ଗଣେଶ ସ୍ଵାମୀତ୍ୱ—ଏହାର ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣେ ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ, ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।