ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗର ଶେଷ ଅଙ୍ଗକୁ ସମାଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ସମାଧିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନର ଅଲୋକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସମାଧିର ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମାନେ, ଯେଉଁଠାରେ ମାନସିକ ଚେତନା ନିଜ ଆକୃତିକୁ ହରାଇ ଦିଏ, ଏବଂ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁ ଏକାକି ନିଶ୍ଚଳ ଦହି ପରି ରହିଯାଏ। ଯୋଗୀ ମନକୁ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁରେ ବିଲିନ କରି, ତାହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏପରି ସମାଧିରେ ଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷର ଅଗ୍ନି ପରି ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ଏହି ସମାଧିରେ ଥିବା ଯୋଗୀ କିଛି ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ମନ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗଠନ କରେ ନାହିଁ। ସେ କିଛି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ବନ୍ଧନରେ ଅଟକି ନାହାନ୍ତି, ବଡ଼ ଲକଡ଼ି ପରି ନିଶ୍ଚଳ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଶିବଙ୍କରେ ବିଲିନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ଜେପରି ଅବାତାବାନ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏପରି ପ୍ରକାର ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଖରୁ ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୋଗକୁ ଲାଭ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ଦଶଟି ବାଧା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି: ଆଳସ୍ୟ, ଗୁରୁତର ରୋଗ, ଅବଧାନର ଅଭାବ, ସ୍ଥଳ ନେଇ ସନ୍ଦେହ, ମନର ଅସ୍ଥିରତା, ଆସ୍ଥାର ଅଭାବ, ଭ୍ରମ, ଦୁଃଖ, ଅବସାଦ, ଏବଂ ବିଷୟଗତ ଅସ୍ଥିରତା। ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଓ ମନ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଳସ ଲାଗେ, ସେଉଁଠି ଆଳସ୍ୟ; ଦେହର ତତ୍ତ୍ୱର ଅସମତୁଳନରୁ ରୋଗ ହୁଏ, ଏବଂ କାର୍ମିକ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅବଧାନର ଅଭାବକୁ ଯୋଗରେ ଭୁଲିଯିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅଭ୍ୟାସକୁ ଚିନ୍ତନ ବୋଲନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନକୁ ବିକୃତ କରେ, ସେଉଁଠାରେ ସ୍ଥଳ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା, ଏବଂ ଯୋଗପଥରେ ଆସ୍ଥା ନଥିବାକୁ ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହା ବିକୃତ ଜ୍ଞାନ, ତାହାକୁ ଭ୍ରମ କୁହନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ମନସିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବେଦନା କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ଓ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖକୁ ଲୌକିକ ବେଦନା, ଗ୍ରହ ବା ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖକୁ ଦୈବି ବେଦନା କୁହାଯାଏ। ମୋକ୍ଷ ଇଚ୍ଛା ବିଘ୍ନିତ ହେଲେ ଯୋଗୀ ଅବସାଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ନେଇ ଧ୍ୟାନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ବିକ୍ଷେପ ହୁଏ। ଏହି ବାଧାଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ, ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ। ଚିତ୍ତ, ଶ୍ରବଣ, ଖବର, ଦର୍ଶନ, ରୁଚି, ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅପେକ୍ଷା ଅନୁଭୂତି ବି ସିଦ୍ଧିର ବାଧା, ଏବଂ ଏହାର ଅଭାବ ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି। ଚିତ୍ତର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ, ପୂର୍ବ, ଦୂର, ବା ଆଗାମୀ ବସ୍ତୁକୁ ଏହାର ନିଜସ୍ୱ ରୂପରେ ଅନୁଭବ କରିବା। ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଧ୍ୱନି ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଶୁଣିବା; ଖବର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟିଥିବା ଘଟଣା ଜାଣିବା। ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତିରେ ଦେଖିବା, ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ରସ ଉପଭୋଗ କରିବାକୁ ରୁଚି କୁହାଯାଏ। ସ୍ପର୍ଶ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିବା, ଏହା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ରତ୍ନ ଅନେକ ରହିଥାଏ ଏବଂ ଦାନ ହୁଏ; ସ୍ୱତଃ ମଧୁର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର କଥା ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଅମୃତ ଓ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିଲେ ଦେବୀମାନେ ଏହା ଦିଅନ୍ତି। ଏହି ସିଦ୍ଧି ଦେଖିଲେ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ମୋକ୍ଷ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ—"ଯେପରି ଏହି ସିଦ୍ଧି ଦେଖିଛି, ସେପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳିବ।" ତେବେ ଦେହ ଚାରି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରେ ଟିକି ରହିଥାଏ: କ୍ଷୀଣ, ସ୍ଥୂଳ, ବାଳ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧ, ଯୁବକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସାଧାରଣ ଆକୃତି। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ନିତ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥାଏ; ଏହିପରି ଅଠ ଗୁଣକୁ ଅସୁରୀ ଓ ପୃଥିବୀ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଜଳରେ ବସିବା, ପୃଥିବୀରୁ ଉତ୍ଥିତ ହେବା, ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ସାଗର ପିଇବା, ଏବଂ କେବେ ଦୁଃଖ ନ ହେବା ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଥାଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା କରିବେ, ସେଠାରେ ଜଳ ଦେଖାଯାଏ; ମାଟି କିମ୍ବା ଭାଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି, ହାତରେ ଜଳ ଧରିପାରିବେ। ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ରସ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ରସିକ କରିପାରିବେ; ଅନ୍ୟଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଦେହ ଟିକି ରହିଥାଏ। ଦେହ ଅଘାତ ହୁଏ ନାହିଁ, ପୃଥିବୀ ଗୁଣରେ ଶକ୍ତି ଥାଏ; ଏହି ସୋଳ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶାସନ ଦେଖାଯାଏ। ଦେହରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବା, ତାପ ଓ ଭୟ ଦୂର କରିବା, ଇଚ୍ଛା କରିଲେ ସଂସାରକୁ ଜଳାଇ ଦେବା ଶକ୍ତି ଥାଏ। ଜଳରେ ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ, ହାତରେ ଅଗ୍ନି ଧରିବା, ଜଳାଇ ଦେଇ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରିବା, ମୁଁହରେ ଖାଦ୍ୟ ରାନ୍ଧିବା; ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ଚବିଶି ଅଗ୍ନି ଶକ୍ତି, ମନର ଗତି ପରି ତ୍ୱରିତ ହେବା, ତତ୍କ୍ଷଣାତ ତତ୍ତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଶକ୍ତି ଦିଏ। ପର୍ବତ ଓ ଭାରୀ ଜିନିଷ ସହଜରେ ଧରିବା, ଭାର ଓ ହଳକା ହେବା, ହାତରେ ବାୟୁ ଧରିବା ଶକ୍ତି ଥାଏ। ଆଙ୍ଗୁଠି ଟିପିଲେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ଏକ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ତତ୍ତ୍ୱ ଉପଭୋଗ ହୁଏ। ବାୟୁର ଏହି ବତିଶି ଶକ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ ଜାଣନ୍ତି: ଏହା ଛାୟା ବିହୀନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଗତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ବସ୍ତୁ ସହ ଏକତା, ଆକାଶ ଉପରେ ଲାଘବ୍ୟରେ ଚଳନ, ନିଜ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ ଏହି ଶକ୍ତି। ଏକ ଏକ ଦେହକୁ ଏକ ଆକାଶ ରୂପେ ପରିଣତ କରିବା, ନିର୍ଦେହ ହେବା, ବାୟୁର ଶାସନ ଏହି ଚାଳିଶି ଶକ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର ଶାସନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ ଆକାଶ ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ଆସିବା ଓ ଯିବା ଶକ୍ତି ଏଥିରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।