ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶରେ କୁହାଯାଏ—ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଧାରଣାର ଅଭ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଧ୍ୟାନ କରିବାବେଳେ, ମନ ଯେତେବେଳେ ଆବାରେ ଆବାରେ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେହି ସ୍ମରଣ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନର ଆଧାର। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅବିଚ୍ଳିତ ହୁଏ ଓ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେହିଠାରେ ଧ୍ୟାନ ସଫଳ ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତାର ଅବିରତ ଧାରା ବନ୍ଦ କରି, ମନ କେବଳ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ସେହି ଅବିରତ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ ଉପାୟ। ଅଥର୍ବଣ ଶ୍ରୁତିରେ ଯେଉଁପରି ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଅଧିକ ଯିଏ, ସେଇ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରି ଶିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି, କାରଣ ଏହି ଦୁଇଜଣ—ଶିବ ଓ ଶିବା—ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତି ଦ୍ୱାରା ଶିଖାଯାଇଥିବା ଏହି ଦୁଇ ଦେବତା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସର୍ବଜ୍ଞ, ଏବଂ ନିତ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଯୋଗ୍ୟ, ଯଦିଓ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଧ୍ୟାନର ଦୁଇଟି ଫଳ ଅଛି—ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ମୁକ୍ତି, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଅଣିମା ଇତ୍ୟାଦି ଶକ୍ତିର ସିଦ୍ଧି। ଧ୍ୟାନର ଏହି ଦୁଇଟି ଫଳ ଜାଣିବା ଉଚିତ। ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହି ଚାରିଟି ବିଷୟ ଜାଣି, ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଶୀଳ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଅସଙ୍ଗ, ଏବଂ ସଦା ଉତ୍ସାହୀ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ କରିଥାନ୍ତି। ମନ୍ତ୍ର ଜପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ପୁଣି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ଧ୍ୟାନରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ପୁଣି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ଯୋଗୀ ସିଘ୍ର ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ଧାରଣା ବାରୋଟି ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଏ, ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଧାରଣାର ବାରୋ ଗୁଣା; ଧ୍ୟାନ ବାରୋ ଗୁଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲେ, ତାହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ସମାଧି ହେଉଛି ଯୋଗର ଶେଷ ଅଙ୍ଗ। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁ ଅଚଳ ଯୋଗୁର୍ଟ ସଦୃଶ ରହିଯାଏ, ଓ ଚେତନା ନିଜ ରୂପ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ସେହିଠି ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଯୋଗୀ ମନକୁ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ସେଉଁଥିରେ ସମାଧି ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଏହି ସମାଧିରେ ଥିବା ଯୋଗୀକୁ ମୁକ୍ତିର ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ସେ ନା ଶୁଣନ୍ତି, ନା ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, ନା କଥା କହନ୍ତି, ନା ଦେଖନ୍ତି, ନା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ମନ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ କରେନି। ସେ କୌଣସି ବିଚାର କରେନି, ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େନି, କେବଳ କାଠର ଗାଁଠି ସଦୃଶ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଶିବରେ ଲୟ ହୁଏ, ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀର ବର୍ଣ୍ଣନା ଏଠି ଦିଆଯାଇଛି। ଯେପରି ଏକ ଦୀପ ବାୟୁ ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ କେବେ ନ ହଲେ, ସେପରି ସମାଧିରେ ନିବିଡ଼ ଯୋଗୀ କେବେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି। ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ କରୁଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଖରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ—ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର ହୁଏ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୋଗରେ ଦଶଟି ବାଧା ରହିଥାଏ—ଆଳସ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ରୋଗ, ଅବହେଳା, ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ, ମନର ଅସ୍ଥିରତା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭ୍ରମ, ଦୁଃଖ, ଅବସାଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଚଞ୍ଚଳତା। ଆଳସ୍ୟ ହେଉଛି ଶରୀର ଓ ମନର ଅଳସତା; ରୋଗ ହେଉଛି ଦେହ ତତ୍ତ୍ୱର ଅସମତୁଳନ ଓ କର୍ମର ଦୋଷ; ଅବହେଳା ହେଉଛି ଯୋଗରେ ଭୁଲିଯିବା; ଅଭ୍ୟାସ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ। ଏହି ଦୁଇଟିର ପ୍ରଭାବରେ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ମନର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ହେଉଛି ଯୋଗ ପଥରେ ଆସ୍ଥା ନଥିବା। ଭ୍ରମ ହେଉଛି ବିକୃତ ବୁଦ୍ଧି; ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ହେଉଛି ମନର ଆନ୍ତରିକ କ୍ଲେଶ। ଶରୀରର ଦୋଷ, ପୂର୍ବ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ, ଗ୍ରହ ବା ବିଷ ଭଳି ଦିବ୍ୟ କାରଣରୁ ଆସିଥିବା ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତିର ଇଚ୍ଛା ବାଧା ପାଇଁ ଅବସାଦ ଆସେ; ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ସମ୍ପର୍କରେ ଭ୍ରମ ହେଉଛି ଚଞ୍ଚଳତା। ଏହି ବାଧାଗୁଡ଼ିକୁ ଶାନ୍ତ କରିଲେ, ଯୋଗରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଯୋଗ ସିଦ୍ଧିର ଚିହ୍ନ। ଜ୍ଞାନ, ଶ୍ରବଣ, ଖବର, ଦର୍ଶନ, ରସ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଏହି ଛଅଟି ମଧ୍ୟ ବାଧା ହେଉଛି, ଏହାର ନାଶ ହେଉଛି ଯୋଗର ସିଦ୍ଧି। ଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଗୁପ୍ତ, ଅତୀତ, ଦୂର, ଭବିଷ୍ୟତ ବସ୍ତୁକୁ ଏଠି ସଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖିବା। ଶ୍ରବଣ ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଧ୍ୱନିକୁ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଶୁଣିବା; ଖବର ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଖବର ଜାଣିବା। ଦର୍ଶନ ହେଉଛି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଦେଖିବା; ରସ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱାଦ ଉପଭୋଗ। ସ୍ପର୍ଶ ହେଉଛି ଦିବ୍ୟ ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଅନୁଭବ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକର ଶାସକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦିବ୍ୟ ମଣି ଓ ଧନ ଅବିରତ ରହେ ଓ ଦିଆଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ମଧୁର ଓ ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି କଥା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଅମୃତ ଓ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ; ଭକ୍ତିରେ, ଦିବ୍ୟ ନାରୀମାନେ ଏହା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଯୋଗ ସିଦ୍ଧିର କୌଣସି ଏକ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ମୁକ୍ତିରେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ—"ଯେପରି ଏହି ଦେଖିଲି, ସେପରି ମୁକ୍ତି ମିଳୁ।" ଶରୀରର ଚାରି ପ୍ରକାର ଧାରଣ ଅଛି—କ୍ଷୀଣତା, ସ୍ଥୂଳତା, ବାଳ୍ୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅସାଧାରଣ ରୂପ। ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱ ବିନା ସଦା ଶୁଭ୍ର ଗନ୍ଧର ସମୁଦାୟ ରହେ; ଏହିପରି ଆଠଟି ଗୁଣକୁ ଦାନବୀୟ ଓ ପୃଥିବୀ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ପାଣିରେ ବସିବା ଓ ପୃଥିବୀରୁ ବାହାରିବା ସମ୍ଭବ; ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁସରି ମହାସାଗର ପିଇବା ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ହୁଏନି। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା, ସେଠାରେ ପାଣି ଦେଖାଯାଏ; ମାଟି କିମ୍ବା ଭାଣ୍ଡ ବିନା, ହାତରେ ପାଣି ଧରି ପାରିବା।