ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି ଯେ, ପ୍ରାଣାୟାମର ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ଯୋଗୀଙ୍କ ଦେହର ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଯାଏ ଓ ତାଙ୍କର ଶରୀର ରକ୍ଷା ପାଏ। ଯେତେବେଳେ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାର ଚିହ୍ନମାନେ ଦେଖାଯାଏ—ମଳ, ମୁତ୍ର ଓ କଫର ହ୍ରାସ ହୁଏ, ବହୁତ ଖାଇପାରିବାର କ୍ଷମତା ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିବାର ଶକ୍ତି ଉପଜେ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ହୁଏ ହାଲୁକା, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ସାହିତ, କଣ୍ଠର ଗୁଣ ଉନ୍ନତି, ସମସ୍ତ ରୋଗର ନାଶ, ଶକ୍ତି, ତେଜସ୍ୱୀତା ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଆସିଥାଏ। ସ୍ଥିରତା, ବୁଦ୍ଧିମତା, ଯୌବନ, ଧୃଢ଼ତା, ସ୍ପଷ୍ଟତା, ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପାପ ଦୂରୀକୃତ ହୁଏ, ଓ ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ବ୍ରତ ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ତଥାପି, ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ପ୍ରାଣାୟାମର ଏକ ଷୋଳଂଶ ଅଂଶ ସମାନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାଙ୍କର ବିଷୟରେ ଲିନ ଥିବାବେଳେ ଏକାଗ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରୁ ଏକାଗ୍ର ଭାବେ ପୃଥକ୍ କରାଯାନ୍ତି, ଏହାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପୂର୍ବ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟଫଳରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ଉପରୋକ୍ତ ଫଳକୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଚାହେଁ, ସେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହାପରେ, ଯେପରି ଅଶ୍ୱମାନେ ଦୃତ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯିବା ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ଉଚିତ୍। ସଂକ୍ଷେପରେ, ଧାରଣା ହେଉଛି ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ନିଶ୍ଚଳ କରିବା। ଏହି ସ୍ଥାନ ଶିବ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନୁହେଁ, କାରଣ ତିନି ଦୋଷ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ସ୍ଥାନରେ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ହେଉଛି ଧାରଣା। ଯଦି ମନ ବିଷୟରୁ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହିଏ ଧାରଣା; ଏହି ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଥମେ ମନର ସ୍ଥିରତା ଆସିଥାଏ। ତେଣୁ, ଧାରଣା ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସ୍ଥିର କରିବା ଉଚିତ୍। ଧ୍ୟାନରେ, ସମ୍ବଳ ହେଉଛି ଶିବଙ୍କୁ ପୁନଃପୁନଃ ସ୍ମରଣ କରିବା। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ଏକାଗ୍ର ଥାଏ, ସେହିଏ ଧ୍ୟାନ; ଏବଂ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁର ସ୍ଥିତି ସହିତ ଜ୍ଞାନର ସମ୍ପୃକ୍ତି ହୁଏ। ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଏକାଗ୍ର ଧାରାରେ ଯାହା ଚାଲିଥାଏ, ସେହିଏ ଧ୍ୟାନ; ସମସ୍ତ କଥା ତ୍ୟାଗ କରି ଶିବଙ୍କୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳଦାୟକ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଉପାସନା ଯୋଗ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁ ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଉପରେ ଥିବା ଶିବ, ଯେପରି ଅଥର୍ବଣ ଶ୍ରୁତିରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏପରି ଶିବାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍, କାରଣ ଶିବ ଓ ଶିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ଦୁଇଜଣ, ଯେପରି ଶ୍ରୁତି ଓ ସୃତିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସର୍ବଦା ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସର୍ବଜ୍ଞ ଓ ସର୍ବଦା ଧ୍ୟାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ, ଯଦ୍ୟପି ବିଭିନ୍ନ ଆକାରେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏହି ଧ୍ୟାନର ଦୁଇ ପ୍ରଧାନ ଫଳ ଅଛି—ପ୍ରଥମ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଅଣିମା ଆଦି ସିଦ୍ଧିର ପ୍ରାପ୍ତି। ଏହି ଚାରିଟି ଜିନିଷ—ଧ୍ୟାନକାରୀ, ଧ୍ୟାନ, ଧ୍ୟାନବସ୍ତୁ ଓ ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ—ଏହାକୁ ଜାଣି ଯୋଗୀ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ସହିତ, ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଅଲୋଭୀ ଓ ସଦା ଉତ୍ସାହୀ ଯୋଗୀ ଏପରି ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଜପରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସେ, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଧ୍ୟାନରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆସିଲେ, ପୁନଃ ଜପ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ଦୁଇଟିରେ ଯେଉଁଠି ଲିନ ହେବେ, ସେଉଁଠି ଶୀଘ୍ର ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ହିଁବା। ଧାରଣା ଦ୍ୱାଦଶ ଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥାଏ; ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ଧାରଣାର ଦ୍ୱାଦଶ ଗୁଣା। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୁଣା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ସମାଧି ହେଉଛି ଯୋଗର ଶେଷ ଅଙ୍ଗ; ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ଧ୍ୟାନବସ୍ତୁ ନିର୍ମଳ ଓ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ଚେତନା ନିଜ ଆକାର ଛାଡ଼ି ଶୂନ୍ୟ ଅନୁଭବ ଦେଇଥାଏ, ସେହିଏ ସମାଧି। ଯୋଗୀ ମନକୁ ଧ୍ୟାନବସ୍ତୁରେ ଲିନ କରି ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ସମାଧିରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀକୁ ମୁକ୍ତିର ଅଗ୍ନି ସମାନ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ। ସେ ନାହିଁ ଶୁଣନ୍ତି, ନାହିଁ ଘ୍ରାଣ କରନ୍ତି, କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ମନ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ। ସେ କୌଣସି ଭାବନା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବନ୍ଧନରେ ନୁହଁନ୍ତି, କାଠ ବା ଲକଡ଼ି ସମାନ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି, ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଶିବରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ସେଉଁଠି ସମାଧି ଅବସ୍ଥିତ ଯୋଗୀକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ। ଯେପରି ନିର୍ବାତ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ ଅଚଳ ରହିଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ସମାଧିରେ ସ୍ଥିର ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଅଭ୍ୟାସୀ ଯୋଗୀଙ୍କ ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଦୂର ହୁଏ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ତଥାପି, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ଦଶଟି ବିଘ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣିତ—ଆଳସ୍ୟ, ଗୁରୁତର ରୋଗ, ଅଲସ୍ୟତା, ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ ସନ୍ଦେହ, ମନର ଅସ୍ଥିରତା, ଅଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭ୍ରମ, ଦୁଃଖ, ବିଷାଦ ଓ ବିଷୟପ୍ରତି ଚଞ୍ଚଳତା। ଆଳସ୍ୟ ହେଉଛି ଯୋଗୀଙ୍କ ଦେହ ଓ ମନର ଅବସାଦ; ରୋଗ ଦେହର ତତ୍ତ୍ୱ ଅସମତୁଳନ ଓ କାର୍ମିକ ଦୋଷରୁ ହୁଏ। ଅଲସ୍ୟତା ହେଉଛି ଯୋଗରେ ଭୁଲିଯିବା; ଅଭ୍ୟାସ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ; ଏହି ଦୁଇ ମିଶି ଜ୍ଞାନକୁ ସନ୍ଦେହରେ ପକାଇଦିଏ। ମନର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ; ଅଶ୍ରଦ୍ଧା ହେଉଛି ଯୋଗର ପଥରେ ଆସ୍ଥା ନଥିବା। ଯାହା ଭ୍ରାନ୍ତ ଧାରଣା, ତାହାକୁ ଭ୍ରମ କୁହାଯାଏ। ଅଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ ହେଉଛି ମନର ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଲେଶ। ଶରୀରୀକ କାରଣ ଓ ପୂର୍ବ କୃତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖକୁ ଲୌକିକ କ୍ଲେଶ କୁହାଯାଏ; ଗ୍ରହ, ବିଷ ଆଦି ଦେବୀୟ କାରଣରୁ ଯାହା ହୁଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଣୀରେ ପଡ଼େ। ମୋକ୍ଷ ଆଶାର ବାଧା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବିଷାଦ ଓ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟରେ ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅସ୍ଥିରତା କୁହାଯାଏ।